بہاولپور نال ستلج دریا سانگے ٻہوں دروہ تھی چکئین۔ کجھ چھوندے چھوندے نکتے اے ہن:
1. ریاست بہاولپور کوں 300 میل لمبا ستلج، چناب تے سندھ دریا دا فرنٹ لڳدا ہئی۔ ایں کارݨ اٹھارہویں صدی وچ ریاست بہاولپور وچ سیلابی نہریں دا ڄال وچھایا ڳیا۔ انہیں نہریں پاروں ریاست بہاولپور ہک کامیاب ریاست بݨی، اتھاں خوشحالی آئی تے ملتان، سندھ تے دیرے کنیں وݙی آبادی لݙپلاݨ کر کنیں اتھاں آباد تھئی۔
2. انگریز سرکار دے سنٹرل پنجاب وچ ننویں ٹیکنالوجی آلے بیراج تے دائمی نہراں بݨاوݨ نال جتھاں سنٹرل پنجاب دیاں سنڄ بر باراں آباد تھیاں تے انڈین ایسٹ پنجاب پاسیوں وݙی کینال کالونائزیشن تھئی، اُتھاں سندھ تے بہاولپور دے سیلابی نہریں دا چَلݨ اوکھا تھی ڳیا۔بہاولپور تے سندھ کوں اپݨے دریائی جغرافیہ دا جو فائدہ ہئی، او ہک کمزوری بݨ ڳیا تے دریاویں سانگے پنجاب دا ݙڈھپ شروع تھیا۔
3. انگریز پنجاب سرکار بہاولپور ریاست دی 1921ء وچ ٻانہہ مروڑ اونکوں مجبور کیتا جو او “میگا ستلج ویلی پراجیکٹ” دا بھائیوال بݨے۔ بہاولپور کوں دھمکی ݙتی ڳئی جو او راضی نہ تھیا تاں اوندے ستلج دریا دے حقوق کوں ہک طرفہ مُکا ݙتا ویسی۔ بہاولپور ریاست دا اعتراض ہئی جو بیکانیر ریاست دا ستلج وچ کوئی حصہ نئیں بݨدا، اونکوں ستلج ویلی پراجیکٹ وچ شامل نہ کیتا ونضے۔ اینویں بہاولپور دا آکھݨ ہئی جو دیپال پور تے پنجاب دے ٖ ݙوجھے علاقیں کوں اپݨے حصے کنیں ودھ پاݨی ݙتا ویندا پئے۔
4۔ جیویں آہدن جو “ݙاڈھے دا ݙن، اکھیں تے چا ٻن”، ریاست بہاولپور کوں ایں ستلج ویلی پراجیکٹ وچ شامل تھیوݨا پیا۔ ایں سانگے جیڑھا قرضہ چاوݨا پیا، اوں بہانے بہاولپور ریاست دے مالی معاملات انگریز سرکار سنبھال گیدھے تے ستلج ویلی پراجیکٹ کوں پنجابیں دی آبادکاری کیتے کھول ݙتا ڳٰیا۔ بہاولنگر پورا تے بہاولپور دا چنڳا بھلا علاقہ پنجابی آبادکاریں نال ݙٹیج ڳیا۔ 1947 دی ونڈ کنیں ݙو ترائے سال پیلھوں تائیں ریاست بہاولپور اے قرضہ لہیندی ریہی تے ایندی ڈیموگرافی وٹیندی ریہی۔
5۔ ستالی دی ونڈ پچھوں جݙاں انڈیا تے پاکستان دا نہری پاݨی تے جھیڑا تھیا تے ایں سانگے مذاکرات شروع تھئے تاں ریاست بہاولپور تے سندھ دے نمائندے کجھ مدت اوں مذاکراتی ٹیم دا حصہ ریہے۔ وت ون۔یونٹ بݨا کنیں سندھ تے بہاولپور ریاست کوں مذاکرات کنیں ٻاہروں کر ݙتا ڳیا۔ پنجابی بیوروکریسی انہیں مذاکرات کوں اپݨے ہتھیں گھن گیدھا۔
6۔ انہیں مذکرات وچ پاکستان دے سنٹرل پنجاب اپݨے ݙو مفادات کوں چیتے وچ رکھیا تے سارے فیصلے کیتے انہیں مفادات دے تحت کیتے۔ ہک تاں او جہلم تے چناب دے پاݨیاں تے بلا شرکت غیرے قبضہ چاہندا ہئی۔ ایں سانگے انہیں انڈیا دی ستلج، بیاس تے راوی کوں گھنݨ دی ڈیمانڈ آرام نال مَن گیدھی۔ راوی ہک چھوٹا دریا ہئی تے ایندے خسارے کوں پورا کرݨ سوکھا ہئی۔ جݙاں جو ستلج تے بیاس مل کنیں سندھ دریا پچھوں ݙوجھے وݙے پاݨی بݨدے ہئین۔ انہیں دے کٹھے پاݨی دا تخمینہ 25 ملین ایکڑ کنیں کجھ وَدھ بݨدا ہئی۔ ریاست بہاولپور تے ستلج ویلی پراجیکٹ دے نہریں دا سارا دارومدار ستلج تے بیاس تے ہئی۔
7. ستلج تے بیاس کوں انڈیا کوں ݙیوݨ نال ریاست بہاولپور دے ستلج ویلی پراجیکٹ دے کینالز کوں آباد کرݨ دا مسئلہ شروع تھیا۔ انڈیا دی صلاح اے ہئی جو او ہماچل پردیش وچ “ماہرو سرنگ” بݨا کنیں چناب دریا دا 35000 کیوسک پاݨی راوی تے بیاس دے کمانڈ ایریا وچ گھن ویسی تے ایندے بدلے او ستلج دریا دے فیروزپور ہیڈورکس کنیں بہاولپور دے کینالز کوں پاݨی ݙیسی۔ جݙاں جو سنٹرل پنجاب کوں آکھیا ڳٰیا جو او جہلم تے چناب کنیں راوی دا پاݨی پورا کرن۔ انڈیا دا اے پلان ٻہوں سدھا سنواں ہئی تے ایندے نال خرچہ وی ٻہوں گھٹ آندا ہئی۔
8۔ جے انڈیا دا پلان من گیدھا ویندا تاں ایندے پچھوں چشمہ۔جہلم لنک کینال تے تونسہ۔پنجند لنک کینال دی لوڑھ نہی پوندی۔ ٻیا سنٹرل پنجاب کوں چناب دا پاݨی وی سانجھ کرݨا پووے ہا۔ ایں کیتے انڈیا دے پلان کوں مسترد کر کنیں پاکستان ہک اینجھا پلان تجویز کیتا جیندے وچ جہلم تے چناب وی اوندے کولہوں رہندے ہئین تے او چشمہ۔جہلم لنک کینال سانگے سندھ دے پاݨی دے حصہ دار وی بݨدے ہن۔ پلان اے ہئی جو انڈس تے جہلم تے تربیلا تے منگلا ڈیم بݨائے ونڄن۔بہاولپور دے ستلج ویلی پراجیکٹ دے کینالز کیتے ہک پاسیوں تونسہ۔پنجند لنک کینال بݨائی ڳئی، ٻئی پاسیوں چشمہ۔جہلم لنک کینال دا پاݨی تریموں وچ سَٹ کنیں وت اونکوں ملتان سدھنائی ہیڈورکس وچ سَٹا ڳیا تے اوں کنیں اڳوں پاݨی میلسی سائفن پچایا ڳیا۔ جݙاں جو بہاولنگر کیتے بلوکی۔ سلیمانکی لنک کینال کڈھی ڳئی۔
9. ایں طرانح نال ہک تیر نال کئی شکار کیتے ڳئے۔ ہک تاں سنٹرل پنجاب چشمہ۔جہلم لنک کینال پاروں سندھ دریا دے پاݨی دا حصہ دار بݨ ڳیا۔ ٻئی پاسیوں جہلم تے چناب اوندے ہتھیکے ریہے۔ تریجھی پاسیوں تربیلہ ڈیم، منگلا ڈیم تے ٻہوں ساریں لنک کینالز تے ننویں بیراجز بݨاوݨ نال ٻہوں وݙی سرمایہ کاری دی لوڑھ پئی جیندے کیتے ورلڈ بینک دے ارباں ڈالز دے قرضے چاتے ڳئے تے پنجابی اریگیشن بیوروکریسی تے واپڈا دی چاندی تھئی۔
10. انڈیا دے سِدھے سادھے پلان کوں مسترد کرݨ پچھوں اے منطق ݙتی ویندی ہے جو ایندے نال پاکستان دا پچادھی دریاویں (سندھ، جہلم تے چناب) تے مکمل اختیار ہوسی، انڈیا دی کوئی متھاجی نہ رہسی۔ ݙٹھا ونڄے تاں او پاکستان کنیں ودھ پنجاب دا پچھادی دریاویں تے مکمل اختیار گھنݨ دا تے ایندے نال ارباں ڈالر دے قرضے کھاوݨ دا پلان ہئی۔ جے ملکیں وچالے دریاویں سانگے ایتلی خودمختیاری ہوندی تاں وت ہݨ انڈیا پاسیوں چوتھی واری “انڈس واٹر ٹریٹی” کوں ول کھولݨ دا مطالبہ نہ ہوندا۔ ایں سال 25 جنوری کوں انڈیا چوتھی وار مطالبہ کیتے جو او “انڈس واٹر ٹریٹی” تے ننویں سروں مذاکرات کرݨ چاہندے۔ جے پاکستان نہ منیسی تاں وت تھی سڳدے مودی سرکار “انڈس واٹر ٹریٹی” کنیں یک طرفہ نکل ونڄے۔
11۔ جے انڈیا اینویں کریندے جو او “انڈس واٹر ٹریٹی” کنیں نکل ویندے تاں وت ایندے اثرات پاکستان تے کیا تھیسن؟ سندھ تے پنجاب تاں پیلھوں ہک ٻئے نال چولستان کینالز سانگے ٹکریں ہن۔ بہاولپور تے سرائیکی وسیب وی ودھ مدت انج نہ رہسن۔ ایں سبھ دا نتیجہ پاݨی دی مہابھارت تے مہا یدھ ہوسی۔ سرائیکیں کوں ہوشیاری دی لوڑھ ہے جو ایں سانگے بہاولپور نال کوئی ننواں دروہ نہ تھی ونڄے۔