خواجہ غلام فرید دی کویتا وچ “راول” ناں دا ڈھڳ وَرتارا ہے۔ اَساں اکثرا ایں ناں “راول” دی سُنڄاݨ “راول سَمی” دے قصے کَتھا دے بُھلیکے وچ کریندے ہئیں جݙاں جو خواجہ غلام فرید دی کافی نمبر 100 وچ شَبدیں دے ڳُجھپ وچ اے “راول جوگی” دا سَمورا “سینس” بݨیدے جیڑھا جو گورکھ ناتھ تے اوندے ٻَدھئیے سَتھے “ناتھ پَنتھ” نال سانگا رَکھدن ۔ ہک اَدھ جاہ تاں خواجہ غلام فرید “راول جوگی” دے شَبد دا پورا وَرتارا وی کریندن۔ جیویں جو اُنہیں دا ہک کافی دا اے بند ہے۔
” دِل بَرمائے راول جوڳی
دَھن سُن بنسی پُھوک بَجا کے”[1]
جیڑھی کافی نمبر 100 دی مَیں اَلائت کریندا پیاں، اوندا سِندھی ٻولی نال ڳُندھیا مُندھیا ہویا پیلھا بند اے ہے۔
جَئیں رَمز راول جی ٻُجھی
تِنھ کھے مُشاہدہ رات دن
ایں کافی دی سَمجھ سُنڄاݨ کیتے “ناتھ پنَتھ” تے اُوندی لَڑی “راول جوڳی” دی ہک لُنڈی ڄاݨ سُنڄاݨ دی لوڑھ ہے۔
اڄوکی سکارشپ وچ “راول جوڳی” دا مُنڈھلا حوالہ جارج ڈبلیو برگز دی 1938 وچ چَھپی کتاب “گورکھ ناتھ اینڈ کَن پَھٹیا جوگیز” وچ مِلدے[2]۔ او ݙَسیندے جو “راول جوگی” گورکھ ناتھ نال ڳَنڈھیل ٻارانہہ (12) پنَتھیں وِچوں ہک پنَتھ ہے جیڑھا کاٹھیاواڑ، پنجاب تے سندھ وچ وَدھ پاتا ویندے۔ اُنہیں دی ہک سُنڄاݨ “کَن پَھٹا جوڳی” ہووݨ ہے جیڑھے کَن پَڑوا اُنہیں وچ مُندرے پیندے ہائن۔ رانجھا وی ہیر دی پَریم مُوہت وچ اونکوں چُوری چُھپے ملݨ سانگے “کَن پَھٹا جوڳی” بݨیا ہائی۔ جیویں وارث شاہ اپݨی ہیرا رانجھا وچ آہدے۔:
تینوں حال دی گَل میں لِکھ گھلاں
تُرت تھی فقیرا تئیں آوانا اے
کسے جوگی دا جاکے بنیں چیلا
سُوا لا کے کََن پَھڑوانا اے
جارج ڈبلیو برگز ویلھے پنجاب وچ اے راول جوڳی اپݨی شَکتا سانگ سَبب بُھوپے دا وَدھیک رَنگ روپ گِھن چکئے ہئین۔ ایہو حال کاٹھیاواڑ وچ ہائی۔ جݙاں جو سِندھ وچ او راول یا نانگے دے ناں نال مشہور ہئین تے اُنہیں وچ پَنتھی جُڑت ودھیک ہائی۔ پنجاب وچ “جوڳیں دا ٹِلا” تے سِندھ وچ “ہِنگلاج دیوی” اُنہیں دی تِیرتھ دے وݙے مقام ہن[3]۔ راول پنڈی انہیں راول جوڳیں دا ہک وݙا اَستھان ہائی۔ اسلام آباد دا راول ٹاؤن وی انہیں دی نشانی ہے۔ اِتھاں راول ڈیم کولہوں انہیں دا ہک مندر ہوندا ہائی جیڑھا ہݨ بھڄ ترٹ ڳئے۔
اِنہیں راول جوڳیں دے پچھوکڑ دی سُدھ ٻُدھ کیتے ساکوں گورکھ ناتھ، اوندے گرو مَچھندر ناتھ، کشمیری تریکا شیوا مت تے اوندی ہک لَڑی “کول یوگنی مَت” دی تُھولی ٻہوں ڄاݨ سُنڄاݨ گھِنݨی پوسی۔
گورکھ ناتھ، راول جوڳی تے ناتھ پَنتھ
ہک اندازے موجب گورکھ ناتھ ݙََہویں کنیں ٻارہویں صدی وِچالے ہک شِیوا مَتی گرو ہائی، جئیں “یوگ رِیت” کوں گورکھ پنتھ دے روپ وچ سَتھیا جوڑیا۔ اونکوں “ہتھ یوگا” دا گُرو وی آکھیا ویندے۔ اوں شَٹ اَنگی (چھی اَنگی) یوگا کوں جُوڑیا ودھایا۔ ایں یوگا دے چھی اَنگ کوں ہک مَنترے وچ کُجھ اِیں ݙَسیا ڳئے (میں اینکوں سمجھݨ کیتے کجھ سُوکھا کر کنیں لکھدا پیاں)
“آسن، پرانیَم، پرتیاہار، دَھارنا, دِھیانا، سَمادھی “
مطلب: آسݨ وچ ٻَہݨ، سَاہ کوں ہتھیکا رَکھݨ، سُدھیں وِچاریں کوں پَرتݨ ، چیتے کوں ہِک کر دھارݨ، دھیان راہیں چھیکڑ وِچ سَمادھی (ملاپ) گھنݨ۔
گورکھ ناتھ دا گرو مچھندر ناتھ ہائی جینکوں کشمیری شیوا مَت، خاص کر اوندی ڳُجھپ آلی لَڑی “کُول یوگنی مَت” دا ہک سَتھݨ ہار سَمجھیا ویندے۔ اوندا “کول یوگنی مَت” تنترا نال ڳُندھیا مُندھیا ہویا ہائی۔ او مشہور اَٹھارہ سِدھیں وچوں ہک سِدھا ہے۔ جݙاں جو اوندا چیلا “گورکھ ناتھ” آپ وی ہک سِِدھا ڄاتا ویندے۔ شیوا مَت ریت وچ سِدھا او ہے جیڑھا “سَمادھ” گِھن ویندے۔ گورکھ ناتھ دے مشہور لِکھتیں وچ “گورکش شتک” تے “ہتھ یوگ پردیپکا” آندن۔
گورکھ ناتھ دے پَنتھ وچ پرانَیَم (ساہ کوں قابو وچ رکھݨ)، برہمچاری ( گھرہست تے مِتھیا یا سیکس مُتوں) ہووݨ تے ہَتھ یوگ نال شریر دی تپسیا کرݨ راہیں َسمادھ گِھنݨ اُتم ہَن۔ جݙاں جو کشمیری تریکا شیوامَت تے اوندی لَڑی “کول یوگنی مَت” سانگ پَکے کَڑھے چیلے آپݨے گرو دی دید بھال تے سَمبھال وچ لوکیں کنیں لُک چُھپ ، گُجھپ نال “مِتھیا ” دی رَسم رِیت کریندے ہئین جیڑھی یا تاں چِیتنک مانسِک (mental- psychological) ہوندی ہئی جیندے وچ مَنترجنتر راہیں شکتی دیوی نال سمادھ (ملاپ میل) گیدھا ویندا ہائی یا وَت پُراݨے ویلھے اے یوگی تے یوگنی دا “شیوا ۔شکتی” ملاپ بݨایا وِیندا ہائی۔
اے “ناتھ پنتھ” اُبھے پچادھی ہندوستان، مہاراشٹر، بنگال، آسام، نیپال پنجاب، سندھ تے سرائیکی وسیب وچ ونکو ونک روپ وچ کھِنڈیا وَدھیا۔[4]۔ تیرہویں صدی وچ جݙاں مُسلمان تُرک راج ٻَدھیجا تاں ساکوں صُوفی سلسلیں تے ناتھ یوگیں دے مِیل جُول تے ڳالھ مہاڑ دی ڄاݨ تھیندی ہے۔ اوں پیلھے ویلھے اے میل جول “ٹَکر ٹَکرا تے مقابلے” دا روپ وَدھ رکھدے ہائن۔ صوفی لٹریچر وچ ساکوں جلال الدین سرخ پوش تے ٻئے پراتم صُوفیں دے ناتھ یوگیں نال مقابلیں دے حال مِلدن جنہیں وچ ݙوھیں اپݨے کرشمے تے شکتی ݙکھیندن پر کتھا کہاݨی راہیں چِھیکڑ وچ جِیت مُسلمان صوفیں دی تھیندی ہے تے شکتا جوڳی اُنہیں دے اکثرا مُرید بݨ وِیندن۔
جیویں رواج ہے جو راج دی اَنت جیت ہوندی ہے۔ اینویں اساں اڳوں وَنڄ ݙیہدے ہئیں جو ناتھ یوگیں “مُسلم حکمرانی” تے “مُسلم صُوفیں” نال آپݨی نسبت بݨاوݨ دا تَرلا کیتا۔ ایں سانگ سبب ناتھ پَنتھی لٹریچر وچ ساکوں مسلمان ہندو دی رَلی مِلی سنڄاݨ رکھݨ آلے کرداریں دے کئی حوالے مِلدن۔ جیویں جو “رَتن بابا”، “حاجی بھرنگ” تے “راجہ باکشر ناتھ”۔ آپ راول جوڳی ہندو یا مسلمان ہوندے ہائن۔
ایں سانگے ٻہوں کُجھ آکھیا لِکھیا وَنڄ سڳدے۔ پر ہُݨ ویلھا خواجہ غلام فرید دی کافی نمبر 100 پاسیوں وَل وَلݨ دا ہے
کافی نمبر 100
پیلھا بند
جئیں رَمز راول جی ٻُجھی
تِن کھے مشاہدہ رات دن
مطلب: جیڑھا راول دی رَمز دی ٻُجھارت ٻُجھسی ، اونکوں ݙینہہ رات دیاں ݙکھالیاں تے گواہیاں (مُشاہدے) مِلسن۔
اتھاں “رَمز” تے “ٻُجھارت” دے شَبدیں کوں چیتے وچ رَکھ اُنہیں دے َسمورے “سینس” وچ سَمجھ سنڄاݨ کریجے۔
ݙوجھا بند
نہیں جا اِتھاں افیون دی
نا بَھنگ نا مَعجون دی
جَنہاں سُدھ لَکھی بے چون دی
نِت مَست رے پیتیں وَتن
مطلب: اے راول (جوڳی) افیون، مَعجون، بَھنگ تے کہیں ٻئے نشے وچ نئیں پوندے۔ اُنہیں کوں “بے چون” دی لَکھاں ڈَھٻ ڈھالے وچ جیڑھی سُدھ لَہندی ہے، اونکوں پی اے نِت مَست رَہندن۔
ناتھ پنتھیں وچ کُجھ جوڳی نَشیں پَنگیں کنیں پَریں راہندن تے کجھ اینکوں شوق نال وَرتیندن۔ اتھاں خواجہ غلام فرید انہیں جوڳیں دی ڳالھ کریندے پئین جیڑھے نشہ نئیں کریندے۔
اَتھاں “بے چون” کوں سَمجھݨ وی لازمی ہے۔ چون سرائیکی دا “کِیہاں” ہے۔ “بے چون” او ہے جیڑھا ” کِیہاں مُتوں” مطلب “روپ مُتوں” ہووے۔ اینکوں اتھاں اَلکھ سَمجھ گھنیجے۔ ویسے مولانا رومی دیوان شمس تبریز وچ ایں شَبد کوں کجھ ایں وَرتے
هر ذره اگر خوش است، اگر محزون است
سرگشتهٔ خورشیدِ خوشِ بی چون است
خواجہ غلام فرید دی کافی دے اڳلے چار بَندیں وچ “راول جوڳی” یا “ناتھ پنتھی” دی رَمز کوں ودھیک پَدھرا کیتا ڳئے۔
اے بندکہیں کُھول مُتوں ہیٹھوں ݙتے کھڑن۔
رَل وَسدے لوکاں نال ہن
پر اصل وچ فارغ بال ہِن
ہر آن غرق خیال ہِن
شاغل سُمھن، شاغل اُٹھن
خُود توں خُودی توں دُور ہن
سَر مَست جام طہور ہن
حَق دے ہَمیش حضور ہن
اُولیں وچوں بُھولے بَھنن
نِہیں مِلک مُلک تے مَال دے
نہیں ذال دے نہیں ٻال دے
ہِِن ذوق وَجد تے حال دے
گُم کر گُمان یک رو رَہن
اُتوں ݙتے بَندیں وچ خواجہ غلام فرید راول دی رَمز کوں پَدھرا کریندن تے ݙَسیندن جو او کیویں رَہندن ڄالدِن۔ جیویں جو لوکیں وچ وَسݨ (گھرگھرہسٹ ناتھ یوگی) پر اصل فارغ بال رہوݨ، مِلک، مُلک تے مال کنیں پریں ہووݨ، ہر آن غرق خیال ہووݨ، آپݨے شُغل وچ سُمھݨ، شُغل وچ اُٹھݨ، خُودی کنیں پَریں، مَست جام طہور تھی حَق دے ہَمیش حضور ہووݨ، اُولیں وچوں بُھولے بَھنݨ، گُمان کوں گُم کر یک رو ہووݨ (سدھارݨ)
چھیواں بند
سَر ݙے لِہن سِر دا لِقا
ڳئے مَحض مَرݨوں سَر لُکا
ہو کر فنا پاوِن بقا
سُو سُود نُقصانوں کرن
او اپݨا سَر ݙے سِر (ڳُجھڑپ، راز) نال لِقاء (میل ملاپ) کریندن۔ اے میل ملاپ مَحض اینجھا مَرݨا ہے جیندے وچ سَر لکاوݨا پوندے[5]۔ ایں کیتے ڳُجھپ تے کلہیپے دی لوڑھ پوندی ہے۔ او آپݨی یوگ راہیں فنا تھی بقا گھِندن تے اِیں سانگ سَبب اپݨی تے اپݨی مَیں دی مَہا گَھٹکی (سُو سُود نقصان) کریندن ۔ اے اینجھی بقا ہے جیڑھی فنا راہیں مِلدی ہے۔
اڳلا سَتواں بَند سِروں وَکھرا َدرشن ݙیندے۔ توڑے جو اے پِچھلے بَند نال ڳَنڈھیل ہے پر اِینویں ڄاپدے جیویں اِتھاں راول جوڳی دی ٻُجھارت کوں کجھ پَدھرا کیتا ڳئے۔ ایندے وچ ناتھ پنتھ راہیں پَکے، تپسیا دے کڑاہ وچوں نِکھتے، مَنتر جاپ وچ کَڑھے تے سِدھارنت دِھیانت چِیلیں کوں گُرو دی دِید بھال تے سَمبھال وچ، لوکیں کنیں اوڈھر تے لُک چھپ وچ مانسِک چِیتک (mental, psychological) ڈھالے نال “تنترک رَسم” کروائی ویندی ہائی جیندے پَچھوں او گرو نال ہِک تھی، سَمادھ گھندے ہائن[6]۔
شاہ لطیف اپݨے “سُر رام کلی” تے “سُر کاپڑی” وچ ایں رَسم رِیت دا کُجھ وَدھیک کُھلا تے پَدھرا حال ݙیندن۔ کاپڑی انہیں جوڳیں کوں آہدن جیڑھے انسانی کھوپڑیں دی مالا ڳلے پیندن۔ اُنہیں دا سانگا وی گورکھ ناتھ تے اوں کنیں پچھوں “پَشو پتی کلٹ” نال بݨدے جیڑھا عربیں دے قبضے کنیں پیلھوں لَمے پوادھی سندھ وچ ٻہوں کھنڈیا ہویا ہائی۔
شاہ لطیف دے “سُر کاپڑی” دی ݙوجھی داستان دے تریجھے بَند وچ اُنہیں راول/ کاپڑی/ نانگے جوڳیں دا کجھ ایں حال ہے:
ٽئين ڏينھن ٽِمڪائينِ، دُونھيُون دائِرَنِ ۾؛
ميڙِيو ڪَڙِڄَ ڪاٺِيُون، جوڳِي جَلائِينِ؛
سَندِيُون کامَڻَ خَبَرُون، آديسِيُنِ آھينِ
ڳُجُهہ نہ ڳالھائِينِ، لِڪا ڀُڻَنِ لوڪَ ۾
مطلب: تریجھا ݙینہہ جݙاں ٹِمکدے تاں دھوئیں دے دائرے وچ کاٹھیں تے کَکھ کُلنجر کَٹھا کر جوڳی اُونکوں ٻَلیندن، اُنہیں کیتے کھامن (سِک سانگ ٻَلݨ) دیاں خبراں آدیش ہِن تے او کجھ وی نئیں ڳلہیندے اَلیندے۔ ایں سانگے لوکیں کنیں لُکا پُھسکار (بُھݨ بُھݨ) کریندن۔
یارہواں بَند اُنہیں دے مَنڈل (حَرَم) وچ وَنڄݨ دا درشن ہے۔
وَريو ويراڳِيُنِ جو، ڪارِھين ڏِينھن ڪَرَمُ؛
جوڳِيُنِ جاٽائُون پُنِيُون، ھلِي وِيا حَرَمُ؛
دائِم جَهلِيو دَمُ، لِڪا ڀُڻَنِ لوڪَ ۾
مطلب: وَل یارہویں ݙینہہ ویراڳیں دی کِرت کاری دا وِیلھا آڳئے۔ جوڳیں اپݨیاں جَٹائیں (ڳُندھے ہوئے لمبے وال) دُھوتن پُوتن تے “حَرَم” دو لڳے ڳئین، جتھاں اُنہیں آپݨے دَم (ساہ) کوں پُورا جَھلے۔ ایں سانگے لوکیں کنیں لُکا پُھسکار (بُھݨ بُھݨ) کریندن۔
اِتھاں ݙُو ترائے نُکتے چِیتے وچ رَکھݨ دی لوڑھ ہے۔ ہک اے آکھݨ (فریز) جو اِینجھیاں ڳالہیں لوکیں کنیں لُکا، آپت وچ پُھسکار کریندن۔اے اوں رَسم رِیت دے ڳُجھپ تے لُک چَھپ دی ݙَس ٖݙیندے جیڑھا ناتھ شیوائی جوڳیں نال ڳَنڈھیل ہائی۔ ݙوجھا ایں پَریتی (خاص) رِیت رَسم دی کِرت کاری وچ “منتر جاپ” نال دَم (ساہ) جَھلݨ تے “حَرَم” وچ وڑن وی ایندا نُشابر پَکش ہائی جیندی ݙَس شاہ لطیف ݙِیندن۔ اِتھاں شاہ لطیف “حَرََم” کوں او مَنڈل آکھے جیندے وچ چِیلے گُرو دی دَید بھال تے سَمبھال وچ او ڳُجھڑی َرسم ریت کریندے ہائن جیندے وچ منَتر جاپ، سِدھارݨ تے دھیان راہیں دیوی نال مَیل ملاپ تے سَمادھ گیدھا ویندا ہا۔
ہݨ اساں خواجہ غلام فرید دی کافی دے سَتویں بَند دو وَل آندے ہئین۔
سَتواں بَند
وَنڄ وُٹھڑے دَیس سُہاگ دے
سُکھ رُوپ ماݨن بھاڳ دے
ٻارہ مہینے پَھاڳ دے
پا چَین چَڑھ سِیجیں ٻَہن
اجے اساں ایں بند کوں شاہ لطیف سئیں دے اُتوں ݙتے بند دے اُولے وچ بَھنوں سَمجھوں تاں اے راول جوڳیں دا اَلکھ نال او “مانسِک چِِیتنک ملاپ” ہے جیندے وچ سہاڳ، بھاڳ، پھاڳ تے سیجھ سَبھو کُجھ ہے۔ اتھاں “سیج” او منڈل یا حَرَم دا لشکݨ ہے تے چین انہیں چیلیں دا یوگ تے تپسیا راہیں پکا کڑھیا ہویا ہووݨ ہے۔
شاہ لطیف دا ویلھا کُھل دا ویلھا ہائی۔ ایں کیتے او پَدھری اَلائت کریندن۔ جٖݙاں جوخواجہ غلام فرید سئیں راول جوڳیں دی اینجھی ڳُجھڑی کِرت کار تے رِیت رَسم کوں شَبدیں دی لُک چَھپ وچ وَدھ رَکھ ݙَسیندن۔
اڳلا بند ایں سَبھ کارݨ تے سانگ سَبب “مَن مَندر” پاوݨ دی ݙََس ݙیندے
اٹھواں بند
جَیں مَن مَندر پایا پِیا
ݙُکھ پاپ سارا مِٹ ڳیا
تھی مَحو اَثباتی تھیا
رَہندا فرید فرید بِن
اے مَن مندر پاوݨ ، ݙُکھ پاپ مِٹاوݨ کیتے “اثبات” تے “نفی” دا او کٹھ ہے جیڑھا جو ناتھ یا راول جوڳیں دے مَنتر جاپ دا نُشابر پَکش ہے۔ جیویں جو شیوا شکتی تے کول یوگنی مَت وچ ہک مَنتر جاپ ہے۔ ” سَوْہ نَہ سَوْہ ← سَوْہ پھَ سَوْہ”۔ اے منتر “مارفیمز۔ اَلائیں” دی ہک اَولڑی تَیند تربیت رَکھدے جیندے وچ ہووݨ تے نہ ہووݨ کوں چیتے کھَپایا ویندے تاں جو دوئی نہ راہوے، اثبات تے نفی دا کٹھ تھی ونڄے، شکتی دی ہمیش پَھل پَھلوٹ تھیوے۔ ایں سَبھ کُجھ دا اَنت سَمادھ ہے۔
شاہ لطیف سئیں “سُر کاپڑی” دی ݙوجھی داستان دے ٻَارہویں بند وچ ایں مَن منَدر” پاوݨ دی حالت کوں کُجھ اِیں ݙسیندن۔ ایندے وچ وَدھ کُھل تے گھِٹ ڳُجھپ ہے
مَنَ مُرادون پُنِيُون، ٻارِھين ڏِينھن ٻَئِي؛
جوڳِي اِنَ جاٽا کي، ٿي سِڪِيا سَڀيئِي؛
سَمانا سيئِي، جي گُرَ گَڏِجِي آئِيا
مَطلب: جݙاں ٻارہواں ݙینہہ آئے تاں مَن مُراداں پوریاں تھئین۔ جوڳی ڄٹائیں نال سَبھیں دی سِک بݨن۔ او سَمان سانگ گرو نال گݙ کر آئین۔
نئیں ڄاݨ راول تے اوندی رَمز دی ٻُجھارت ٻُجھیسی وی سَہی یا اے ٻُجھارت ای رَہسی ۔
[2] George W. Briggs (2016) Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Motilal Banarasidas Publishers, Delhi, p.
[3] ۔ جارج ڈبلیو برِگز اپݨی کتاب وچ راول جوڳیں یا نانگیں سانگے اے لکھدے: “اے آدی شیوا مت دے تریجھے ٹولے وچوں ہِن۔ راول جوڳی، جنہیں وچوں اُتم مسلمان جوڳی ہن، او گَڑے دے پِھرندڑ ہن۔ انہیں دے اڳوں ݙوٹولے ہن: (1) ہک مَدیا سݙیندن۔ ایں ٹولے کوں گورکھ ناتھ سَتھیا ٻَدھیا ہئی تے (2) ݙوجھے گَل سݙیندن۔ اے آپݨا سانگا شیوا نال جڑیندن تے پَگَل پنتھی یا راول گَلا سݙیندن۔ انہیں دی ݙوجھی ونڈ پشاور وچ تے روہتک دی جاہ بوہر وچ رَہندی ہے۔ راول جوڳیں دی وݙی جاہ راولپنڈی ہے تے ایں پَنتھ دے جوڳٰ حضرو تے افغانستان وچ وی رَہندن۔ توڑے جو اے اکثرا گورکھ ناتھی مشہور ہن پر کجھ ایں ڳالھ دی اَݨ۔ مَݨ وی کریندن۔۔۔ راول جوڳی نظام دکن دے ملک وچ ایں ناں نال ہَن۔” راول جوڳیں دے نال نال سندھ وچ اُٖݙیرو لال نال ڳنڈھیل دریا ناتھ وی چنڳے بھلے ہِن۔ اینویں او جعفر پیر جوڳیں دی وی ڳالھ کریندے جیڑھے مسلمان ہن۔ ذینزل چارلس اِبیٹس، جیڑھا جو پنجاب دا ہک کالونئیل آفیسر ہائی تے اوں پنجاب دے ذاتیں دا سروے کیتا، او انہیں راول جوڳیں دا کجھ دریگھا حال احوال لکدے تے انہیں کوں ناتھ پنتھیں نال جُڑیندے۔
[4] ۔ سرائیکی وسیب وچ اے “شیوا شَکتا کلٹ” گھٹ ہائی۔ ایندی ٻہوں پراݨی تیرتھ دی جاہ اڄوکا “سخی سرور” یا پراݨا ” ساکھی سَرووَر” ہوندا ہئی۔ پر ایندے وچ وی پنجاب تے سندھ دی جوڳی وَدھ آندے ہئین۔ جݙاں جو پنجاب وچ “جوڳیاں دا ٹلا” تے سندھ وچ “ہنگلاج دیوی” انہیں شیوائی ناتھ پنتھیں دیاں وݙیاں تیرتھ دیاں جاہیں ہن تے اتھاں او ودھیک ہائن۔ سرائیکی وسیب وچ ہندوویں وچ “پرہلاد” تے “کرشن” دے روپ وچ وشنوئی مَت ودھ ہائی۔
[5] ۔ سرائیکی ٻولی وچ “مَرݨا” کہیں اولڑے بکھیڑے کوں آکھیا ویندے۔ جیویں ڳالھ مہاڑ وچ کئی واری آندے ” جو کیڑھے مرݨے وچ ہائیں”۔ خواجہ غلام فرید دی پاسیوں “محض مرݨوں” دا ورتارا اینکوں خاص یا پریتی مَرݨا ݙَسݨ ݙِکھاوݨ مُراد ہے۔
[6] ۔ سَتویں اَٹھویں صدی تائیں اے تنترک رَسم ریت یوگی تے یوگنی دا “شیوا۔ شکتی” ملاپ ہوندا ہائی۔ ایندے وچ “پنج مَکرا” ورتیندے ہائن جیڑھے جو مَدیا (شراب)، مَتسیا (مَچھی)، مَمسا (ماس)، مُدرا (بُھنے داݨے) تے مِتھیونا (مَتھݨ۔ جنسی ملاپ) شامل ہائن۔ انہیں دے وَرتارے دا کارݨ برہمنیت کنیں نکلݨ تے “شُدھ ادویتا” گھنݨ ہائی۔ انہیں دے آکھݨ موجب برہمنیت جیڑھی چنڳائی (virtues) کوں وَدھیندی ہے، اوندے وچ “منع” آپ دوئی بݨ ویندی ہے۔ ایں دوئی کوں مٹاوݨ کیتے “مَناہی” دی حد پار کرݨ لازمی ہے۔ نَہویں صدی کنیں، گورکھ ناتھ پچھوں ایں “تنترک رَسم رِیت” کوں مانسک چیتنک (mental. Psychological) بݨا ݙتا ڳیا۔ ایں سانگے یوگی یوگنی دا جسمانی ملاپ کڈھ کنیں ایندے دھارݨ دھیاݨن کیتے “مَنتر جنتر” دا ودھیک ورتارا تھیندا ہائی۔ ایندے وچ منتریں دے جاپ تے دیوی دی چِتر (تصویر) کوں چیتے وچ ٻلہا سَمادھ گھنݨا ہوندا ہائی۔ گرو نال سمادھ دی وی ایندے وچ رَلت ہوندی ہائی۔