جِتھاں مولانا رکن الدین پہوڑ دی پاسیوں سَتھی لکھت “مقابیس المجالس” ساکوں خواجہ غلام فرید سئیں دے جیوݨ تے گُذری وِہاݨی دی کُجھ جَھلک ݙکھلیندی ہے، اُتھاں اے ساکوں اُنہیں دے وحدت الوجود تے ادویتا ویدانت سانگے وچاریں نال وی ڄاݨوں سنڄاݨوں کریندی ہے۔ ایں کنیں وادھوں اُنہیں دے ڳالھیں نال اُنہیں دے ٻہوں سارے کافیں تے بندیں پچھوں جیڑھی چیتے کاری تے وِچار ہن، او وی ودھیک کُھل کنیں آندن۔
جیویں جو خواجہ غلام فرید دی کافی نمبر 225 دا پیلھا بند ہے:
سَب سراسرار قدم دا ہے
اَتھ دخل نہ محض عدم دا ہے
جݙاں میں اے بند پڑھے تاں میکوں اے سمجھ نہ آوے جو اینکوں کیویں سَمجھاں؟ میکوں اے وحدت الوجود تے ادویتا ویدانت دے وچاریں نال ڳُندھیا ہویا بند لڳے پر اینکوں کُھولݨ دی سُدھ ٻَدھ ہتھیں نہ آوے۔ وَت میکوں یاد آیا جو مقابیس المجالس وچ ہوند تے اَݨ ہوند (وجود تے عدم) سانگے ٻہوں ساریاں ڳالھیں ہن، اُنہیں کوں کُجھ پڑھ کنیں ݙیکھاں جو او کیا راہ رستہ لَیندن۔ ایں سانگے کئی مَجسلیں وچ خواجہ غلام فرید دیاں ڳالھیں ہن۔
اُنہیں ڳالھیں کوں آپݨے شَبدیں وچ لِکھݨ َسمجھاوݨ دی بجائے میں اے مناسب سمجھے جو اُنہیں کوں سرائیکی دی اُپترائت کر کنیں تُساݙے نال سانجھ چا کراں تاں جو ایں بند دی سُدھ ٻُدھ کیتے تُساں آپ کجھ آݨے ٹِکاݨے لاؤ۔انہیں ڳالھیں وچ ہک وادھوں ڳالھ “عارف” سانگے ہے جو او کیا ہوندے؟ اِنہیں ڳالھیں دا مُنڈھ ای ایں سوال نال ٻَدھیندے تے وت ہوند۔ اݨ ہوند (وجود تے عدم) دی سَمسیا تائیں وَنڄ پُڄدے۔ چنڳاں ہوسی جو تساں آپ پڑھ گھنو تے ݙیکھو جو اے اتوں آلا بند اِنہیں ڳالھیں دے سوجھلے وچ کیتلا سَمجھ وچ آندے۔
مقبوس 13: سویل ویلھا، چھݨ چھݨ ، 17 مئی 1900ء
:ہک مصرعہ تے اوندے معنی
مجالس وچ حضرت اَقدس (خواجہ غلام فرید) اَحقر (مولانا رکن الدین پہوڑ) دی پاسیوں دھیان ݙتا تے آکھونیں جو ایں مصرعہ دے کیا معنی ہن۔ اے مصرعہ رشحات وچ درج ہے
منگر که چه می گوید بنگر که می گوید
(اے نہ ݙیکھو جو کیا آکھیا ویندا پئے، اے ݙیکھو کون آہدا پئے)
احقر آکھے جو حضور آپ ای ایندے معنی ݙسا ݙیون۔ ہک بندے ایندے معنی ݙساوݨ دی کوشش کیتی پر او سپَھل نہ تھیا۔ ہک ٻئے بندے وی اَدھی بَھنی ڳالھ مہاڑ کیتی تے وَت چُپ تھی ڳٰیا۔ ایندے پِچھوں حضرت اَقدس (خواجہ فرید) آکھیا جو ایں مصرعہ دے معنی اے ہن جو نیک تے چنڳی ڳالھ جِتھوں ڈہیجے، اونکوں مَن گھنو تے اوندے وچوں عیب نہ ڳولو کیوں جو متکلمِ حقیقی اللہ تعالی ہے جیڑھا ݙوجھے دی زبان کنیں ڳالھیندے۔ ایندے پچھوں حقیقت عارف سانگے ڳالھ مہاڑ تھیوݨ لڳ پئی۔ حضرت اَقدس آکھیا جو کشف المحجوب وچ لکھیا ہوئے جو”العارف من لا ربه”۔ عارف او ہے جیندا رَب نہ ہووے۔ ایندا مطلب اے ہے جو حقیقتِ عارف عدمِ محض ہے تے عدمِ محض کیتے کوئی رَب نئیں ہوندا۔
:عدم اضافی تے عدم حقیقی
عدم اضافی دے معنی اے ہن جو ہک شے موجود ہے پر فلاں زمان تے مکان وچ نئیں۔ عدمِ محض دا ِ سروں وجود کائینی ۔
ایندے پِچھوں آکھونیں جو عدم دیاں ݙو ونکیاں ہَن۔ ہک عدم اضافی جیڑھا جو وجود دی ای ہک وَنکی ہے۔ ݙوجھی عدمِ حقیقی یا عدمِ محض جیڑھا جو وجودِ مطلق دے آمݨے سامہݨے ہے۔ ٻس عدمِ اضافی وجود دی ای ہک ونکی ہے تے عدم حقیقی یا عدم محض رب سانگے ہک ابھید ناں (اسمِ باطن) ہے۔ کیوں جو رب وجودِ اضافی اسمِ ظاہر ہے تے عدم محض کیتے کوئی رَب نئیں، ایں پاروں کہیں شک مُتوں عارف کیتے وی کوئی رَب نئیں۔ اوندی حقیقت عدمِ محض ہے تے عارف عدم تے وجود دے سارے رُتبیں کنیں لَنگھ کنیں اوں جاہ پُڄدے جِتھاں وجودِ مطلق دے سوا کجھ نئیں ہوندا، کیوں جو عدمِ محض اوں ویلھے سچ یا ثابت (متحقق) ہوندے جݙاں وجودِ مطلق موجود ہووے۔ جیڑھی جاہ وجود مطلق ہے، اتھائیں عدمِ محض سچ یا ثابت (متحقق) ہے۔ ایندے پچھوں اے شعر پڑھونیں:
خوش گفت در بیان رندِ دهن دریده
عارف خدا ندارد کو نیست آفریده
(صحرا وچ مُنہ پھٹ رِند کیا خوب آکھے جو عارف کوئی خدا نئیں رکھدا کیوں جو او مخلوق نئیں ہوندا)
ایندے پَچھوں آکھیونیں جو وجودِ اضافی تے عدمِ اضافی جیڑھے جو ہک ݙوجھے دے اُپٹھ تے آمݨے سامہݨے ہِن، ہک ݙوجھے دا لباس پا گھندن۔ ٻس وجود عدم دی جاہ پُڄ کنیں عدم دا لباس پا گھندے تے عدم وجود دی جاہ پُڄ کنیں وجود دا رَنگ گِھن گِھندے۔ فرض کرو ساݙا پوادھی نقطہ دِلی ہے۔ جݙاں سِجھ دلی کنیں نِکلدے تاں ساݙے کیتے اوندی نسبت “اُبھرݨ” ہے تے اُنہیں لوکیں کیتے جیڑھے ایں کنیں َودھ پُوادھوں ہن تے اُنہیں تے سِجھ وچالے بُھوئیں آندی ہے تاں اُنہیں کیتے سِجھ دی نسبت “لاہوݨ” ہے۔ ٻَس اُبھرݨ وجود ہے، لاہوݨ عدم ہے۔ ایں کارݨ اے اُبھرݨ ساݙے کیتے وجود ت تے جنہیں لوکیں کیتے اے لُک چَھپ وچ ہے، اے لاہوݨ یانی عدم ہے۔ ٻس وجود (سِجھ) جیڑھا ساݙے کیتے اُبھرݨ ہے، اُنہیں لوکیں کیتے جیڑھے سِجھ کنیں لُکئے ہوئین، عدم دا لباس پا گھندے۔ رات دا اندھارا جیڑھا سجھ اُبھرݨ کنیں پیلھوں ہئی، ساݙے کیتے اوندی نِسبت عدم ہے، او اُبھرݨ ویلھے وجود دا لباس پا گِھندے۔ ایں تراویں ساݙے پچھادی کونے (نقطہ) وچ سجھ دا لاہوݨ جیڑھا عدم ہے، ساݙے کیتے نسبت وجود عدم تھئی تے ݙوجھیں کیتے او عدم وجود تھیا۔ پر سِجھ جیڑھا جو “بمنزلہ وجود مطلق” ہے، اپݨی ہوند نال ہر جاہ ہر ویلھے ٻلدا کھڑے۔ اُبھرݨ لاہوݨ وادھوں تے میچے (اضافی متقابل) دیاں ڳالھیں ہن، سِجھ اُنہیں کنیں اُتوں ہے۔
:تنرلاتِ وجود تے عدم ݙوھیں سچ/ ثابت ہِن
ایندے پچھوں آکھیونیں جیویں وجود دے “مراتب تنزلات” سچ / ثابت ہِن، اینویں عدم وچ وی سچ یا ثابت ہِن۔ ایں کارݨ “عدمیں” دا سلسلہ اوں عدم اُتیں وَنڄ مُکدے جیڑھا جو سَبھ دی بݨیاد ہے۔ اِنہیں ݙوھیں ۔ وجود تے عدم۔ دی بݨیاد وجود مطلق تے ذات بحت ہے تے اے وجود اضافی تے عدم اضافی جیڑھے سبھ ہوند تے اݨ ہوند (وجودات تے عدمات) دا مُنڈھ ہن، وجودِ مطلق دے ہیٹھوں ہِن تے وجودِ مطلق سَبھ توں اُتم ہے۔ ٻس جیڑھی جاہ سَبھ کنیں اُتم وجودِ مطلق ہے، اوں جاہ عدم ثابت/ سچ (متحقق) ہے۔ ایں تراویں سِجھ دا سوجھلا جیڑھا اپݨی ہوند وچ ہر جاہ تے ہر ویلھے اپݨے اُبھرݨ، جیڑھا جو اوندا وجود ہے، اُوں کنیں اُتم ہوندے، تے لَاہوݨ جیڑھا جو عدم ہے، ہر جاہ ہوندے تاں عدم ثابت (متحقق) ہے۔ ایندے پَچھوں آکھیونیں جو عارف دی حقیقت عدمِ محض ہے، ایں کارݨ او سَبھے ہووݨ، اَݨ ہووݨ کنیں مُکت ہے کیوں جو اِتھاں وجودِ مطلق دے سوا ٻیا کوئی جلوہ نئیں۔