سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

نکییں نکیں شئیں وچ کݙاھیں ݙونگھا اِتہاس لُکیا ہوندے۔ فریدݨ سئیں دے کلام وچ ہک نکی جہیں اَلا “سین” ول ول شبدیں دے چھیکڑ وچ وَرتیندی اے۔ لوکیں کوں اے اَلا ہکی وَنک وانگ لڳدے۔ پر جݙاں اَساں دھیان نال سُݨدے ہئیں تاں ڄاݨ پوندی اے جو ایہہ ترائے وَکھرے “سین” ہن، تے ہر ہک دا اپݨا مُنڈھ مول تے اپݨا اَنج کم اے۔ کلام دے ݙو آمہݨے سامہݨے دے پَنیں وچ “سین” دے اے ترائے سروپ کافی نمبر ⁦61⁩ تے ⁦62⁩ وچ کٹھی ݙکھالی ݙیندن۔

پیلھی “سین” آوݨ آلے ویلھے دی ݙس ݙیندی اے — جیہکوں “ویاکرݨ” وچ “بھَوِشیہ کال” آہدن۔ کافی نمبر ⁦61⁩ وچ ہک لائن ہے:

کولے رَہساں، مُول نہ سَہساں — ہجر دا باری بار

اتھاں “رَہساں” تے “سَہساں” وچ آوݨ آلے ویلھے دا سارا بار ایہو “سین” چائی کھڑی اے۔ ایہہ “سین” کوئی ننویں شئے نئیں۔ ایہہ سِدھی سادھی پراݨی ہند آریائی ⁦-sya-⁩ کنوں آئی اے (جیویں سنسکرت ⁦kariṣyati⁩، «او کریسی»)، تے ہزاراں ورھیں پیلھوں وی ایہا ہائی۔ ہندی وانگوں پنجابی آوݨ آلے ویلھے دی ݙَس ݙیوݨ آلی ایہہ پراݨی “سین” چھوڑ کنیں ننواں “گا” پکڑ گیدھے؛ ویلھے دی وَہیند وچ سندھی وی اینکوں وَنڄا ٻیٹھی اے۔ چھڑا سرائیکی، آپݨے سَبھے ڳوانڈھیاں وچوں، اَڄاں تائیں اینکوں سانبھا ہوئے۔ جݙاں فرید آہدن “رُلساں” (کافی ⁦39⁩)، تاں او پراݨے لوکیں تے پراݨی ٻولی دے ڈھنگ وچ ٻُلیندن۔

ݙوجھی “سین” ناں دے بدلے آندی اے۔ ایہو کافی نمبر ⁦61⁩ دی ہک ٻئی لائن اے:

روہی، راوے، روہیں رولیس — نَس ڳیا کِرہوں قطار

رولیس وچ جیڑھی “یس” اے ، اوندا آوݨ آلے ویلھے نال کوئی سانگا نئیں۔ ایہہ ہک نکا جیہاں شَبد ٹوٹا اے جیڑھا «اوں» آکھݨ دا کم بَھڑویندے۔ ایندی ماء پراݨا شَبد ⁦tasya⁩ اے جیندا اَرتھ “اوندا” بݨدے۔ ویلھے دی دریگھی گُھمر گھیر وچ ایہہ پورا شَبد نَکا تھی، کَم آلے شَبدیں وچ اینویں جُڑ کنیں ٻہہ ڳئے جو ہݨ ہک چھڑٖا شَبد «رولیس» پوری ڳالھ بݨ ویندے: “اوں (میکوں) رولیا”۔ ایہہ ڈھنگ سرائیکی تے سندھی ݙوھیں کولہوں اے، پر پنجابی وچ سِروں کائنی۔

تریجھی “سین” دی وَنکی کہیں شے دے «ہووݨ» دی ݙَس ݙیندی اے۔ کافی نمبر ⁦62⁩ وچ، قافیہ ای ایندے نال ٻدھیندے:

ظلم نِبھائیندِیس، تاں بھی تُہنڄا تھورا ڳائیندِیس

کنیں کوں “ڳائیندیس” وی آوݨ والے ویلے دی کوئی ڳالھ ڄاپدی اے۔ پر ایندی وُݨت وکھری اے۔ «ڳائیند-» اوہو روپ اے جہڑا “ویندا، آندا، کریندا” وچ ہے — جاری کم ݙسݨ آلے اَلا دا ہک روپ۔ تے چھیکڑ آلی “یس” پراݨی کِریا “ہووݨ” (⁦as-⁩) اے جیندا اَرتھ “میں ہاں” بݨدے۔ نشانی سادہ اے: جݙاں ڳالھ آپ دی نہ پر کہیں ٻئے دی تھیوے تاں شَبد “ڳائیندو” وَرتیسی، کہیں “سین” مُتوں۔ آوݨ والے ویلے آلی “سین” میں، تُوں، اوں، سِبھیں نال ٹُردی اے۔ پر ایہہ “ہووݨ” آلی “سَین” اِتھائیں وَسدی اے جتھاں «ہووݨ» وَسدے۔ ایں کافی وچ فریدݨ سئیں سندھی رنگ وچ لہہ ڳئین، تے سندھی ڈھنگ وچ ڳالھیندن۔

اے سبھو ڳالھ ساکوں کیا سِکھیندی اے؟ اَلا ہکو اے، پر اوندیاں ماواں ترائے ہِن: ⁦-sya-⁩، ⁦tasya⁩ تے ⁦as-⁩۔ فریدݨ ایہہ نکھیڑے کہیں “ویاکرݨ” دی پوتھی کنوں نَہن سِکھے۔ اے ٻولی دا آپݨا دان اے جیڑھا فریدݨ سئیں دے صدقے سَنبھیج ڳئے۔ ایہہ ڳالھ ساکوں اے وی ݙسیندی اے جو فریدݨ سئیں دا کلام چھڑا پریم تے برہوں دی کتھا کہاݨی نئیں پر اے ساݙی ٻولی دے اِتہاس دی ہک پوری پوتھی اے۔ اینویں ڄاپدے جیویں فریدݨ سئیں کوں ۔

ترائے مُنڈھ، ترائے پَندھ

Future -s: OIA -syá- (kariṣyati ‘he will do’) → Pkt. -ss- (karissai) → Ap. -s-/-ih- (SR karisu) → Siraiki -s- (Farid rahsā̃, rulsā̃)

Pronominal -s: OIA tasya ‘his’ → Pkt. gen. tassa, enclitic se → 3sg agent suffix -us → Siraiki/Sindhi -us (Farid rōliyus ‘he left me wandering’)

Copular -s: OIA as- ‘to be’ (asmi ‘I am’) → MIA copula (Pkt. atthi, amhi) → 1sg ending -ēs on the present participle → Sindhi-register Siraiki -ndēs (Farid gāīndēs ‘I will sing’)