جڳ مشہور ادیب، نقاد، مفکر، مدبر، سوجھواݨ سئیں اسلم رسولپوری سرائیکی وسیب دی ہک ہمہ جہت شخصیت ہَن جنہاں اپݨی سموری حیاتی سرائیکی قومی جدوجہد، سرائیکی زبان و ادب دے ودھارے، طبقاتی اتے معاشرتی نا انصافیاں دیخلاف ہر محاذ اتے ہر مقام تے بے لوث کردار ادا کیتا.
اسلم رسولپوری 25 نومبر 1941 کوں رسول پور تحصیل ڄامپور ضلع راجنپور وچ ڄمے.. انہاں دے والد عبدالحکیم خان دی ادب اتے طب نال دلچسپی ہائی اتے او اردو اتے سرائیکی وچ “عبد” دے تخلص نال شاعری کریندے ہن، اتے انہاں کوں سرائیکی مثنوی سیف الملوک زبانی یاد ہائی. اسلم رسولپوری دے نانا مولوی محمد موسی ہک علم دوست اتے صاحب ذوق شخصیت ہَن، انہاں دی اپݨی لائبریری ہائی اتے او آپ وی ݙو کتاباں دے مصنف ہن. اسلم رسولپوری دی نانی صاحبہ وی ہک علم و ادب دا ذوق رکھݨ آلی خاتون ہَن، جنہاں اسلم رسولپوری دی چھوٹے لا کنوں انہاں دے ذوق و شوق دی ٻہوں حوصلہ افزائی کیتی. معروف سرائیکی لکھاری اتے ایوارڈ یافتہ ادیب سئیں اسماعیل احمداݨی اسلم رسولپوری دے ماما سئیں ہَن. آکھیا ویندے جو سرائیکی وسیب دا قصبہ رسولپور دا اے اعزاز ھ جو اتھوں دا لٹریسی ریٹ سو فیصد اے.اتھوں معلوم تھیندے جو اسلم رسولپوری دی پیدائش علمی، ادبی ماحول وچ تھئی. اسلم رسولپوری پرائمری تعلیم رسولپور دے سکول توں حاصل کیتی. بعد وچ انہاں اپݨے قریبی عزیز مولوی عزیز بخش خان جیہرے اپݨے دور دے ٻہوں وݙے عالم اتے فاضل ہووݨ دے نال نال حضرت خواجہ غلام فرید ؒ دے دست بیعت وی ہن انہاں کنوں تصوف، عربی، فارسی، علم نجوم، علم رمل وغیرہ دی تعلیم حاصل کیتی. 1958 توں ڄامپوروں میٹرک کیتی اتے 1961 وچ مظفرڳڑھ نارمل سکول توں جے وی دا امتحان پاس کیتا اتے 1962 وچ انہاں محمکہ تعلیم وچ بطور مدرس ملازمت شروع کر گھدی. ملازمت دے نال تعلیم دا سلسلہ وی جاری رکھیونے، 1971 وچ پنجاب یونیورسٹی لہور توں ایم اے اردو اتے 1982 وچ گیلانی لاء کالج ملتان توں وکالت دی ڈگری حاصل کیتی.1987 وچ باقاعدہ وکالت دا آغاز کیتا اتے سموری حیاتی ایں شعبے نال منسلک ریہے.
سئیں اسلم رسولپوری دے ناں نال میݙی ڄاݨ سُنڄاݨ اوں ویہلے کنوں ہائی جݙاں میں چھیویں یا ستویں پڑھدا ہوساں.میݙے ماما سئیں خواجہ عبدالجمیل سرائیکی وسیب دے مختلف اضلاع وچ بطور ڈسٹرکٹ اٹارنی ملازمت کریندے رہ ڳئین، جݙاں کݙانہیں چھٹیاں وچ گھر آندے ہَن تاں اپݨے نال سرائیکی کتاباں چا آون ہا بیشتر کتاباں عدلیہ اتے سرکاری محکمیاں وچ ملازمت کرݨ آلے سرائیکی لکھاریاں خصوصا حفیظ خان اتے اسلم میتلا وغیرہ دیاں ہوندیاں ہن اتے مہینہ وار “سرائیکی ادب” دے شمارے وی نال گھدی آنون ہا. یاد راہوے جو اوں زمانے وچ ملتان کنوں عمر علی خان بلوچ دی زیر ادارت چھپݨ آلے مہینہ وار رسالہ ” سرائیکی ادب” وچ سئیں اسلم رسولپوری دیاں چھپݨ آلیاں سرائیکی لکھتاں پڑھ تے انہاں دے ناں نال سُنڄاݨ تھئی.اتے انہاں ݙیہاں کنوں اسلم رسولپوری سئیں دا ناں دل اتے دماغ وچ ٻہ ڳیا.
اوں زمانے سرائیکی زبان سکولاں، کالجاں وچ کئیناں پڑھائی ویندی ہائی اتے سرائیکی زبان وچ چھپݨ آلیاں کتاباں رسالے وغیرہ نا ہووݨ دے برابر ہوندے ہن. سرائیکی ادیب، دانشور کہیں صلہ یا معاوضہ دی توقع کیتے بغیر محض سرائیکی زبان اتے ادب دے ودھارے کیتے سرائیکی وچ کتاباں لکھدے اتے چھپیندے ہن.
سئیں اسلم رسولپوری نال میݙی پہلی ملاقات غالبا 1989/90 دے دوران ملتان وچ پاکستان سرائیکی پارٹی دے دفتر وچ پارٹی اجلاس دے دوران تھئی اتے بعد وچ مختلف سرائیکی سیاسی، ثقافتی، ادبی کٹھ وچ کئی ملاقاتاں تھیندیاں رہ ڳیاں.
میݙی یو ایس اے امیگریشن تھیوݨ پاروں اسلم رسولپوری صاحب نال ڈھڳ مُد تئیں رابطہ نہ ریہا. کجھ عرصہ پہلے میݙا انہاں نال سوشل میڈیا دے توسط نال رابطہ تھیا تاں میں انہاں کوں اپݨی آنوݨ آلی کتاب “مقدمہ سرائیکستان”( جیہری مصور سرائیکستان ریاض ہاشمی دی کتاب دا اردو ترجمہ اے) بارے ݙسایا تاں اسلم رسولپوری صاحب کوں غلط فہمی تھئی اتے انہاں سمجھیا جو شئیت میں سرائیکی قومی جدوجہد یا سرائیکی صوبے دی تحریک توں مؤقف تبدیل کرتے بہاولپور صوبہ دا حمائتی بݨ ڳیاں. میں عرض کیتم جو ریاض ہاشمی، سیٹھ عبید الرحمن، راز جتوئی سمیت دیگر سرائیکی اڳواݨ ہک زمانے وچ بہاولپور صوبہ تحریک کوں صوبہ سرائیکستان دا اولین مرحلہ سمجھدے ہن اتے جنہاں بعد وچ سرائیکی صوبہ محاذ دی بنیاد رکھی.
میݙی وضاحت دے بعد انہاں کھلے دل نال اعتراف کیتا جو ریاض ہاشمی دے کتاب انہاں دی لائبریری وچ چالیھ سالاں کنوں موجود ہائی مگر غلط فہمی موجب اوندا مطالعہ نی کیتا بعد وچ” مقدمہ سرائیکستان” دے مطالعہ بعد انہاں دے خدشات اتے غلط فہمی دور تھی ڳئی .اے اسلم رسول رسولپوری صیب دی وݙی اعلی ظرفی ہائی جو اونہاں ایں ڳالھ دا اعتراف “مقدمہ سرائیکستان” کیتے لکھے ڳئے مضمون وچ ایں الفاظ نال کیتا ” جو میکوں ایں ڳالھ دا ݙکھ ھ جو میں ہک بنیادی اتے عالمانہ دستاویز کوں نظرانداز کیتم اگرچہ عمومی طور تے میݙا اے رویہ نی ہوندا”. ہِک شفیق بزرگ اتے سئینر اڳواݨ دی حیثیت نال انہاں میݙی حوصلہ افزائی ایں الفاظ نال کیتی. ” کوئی کم وی جذبے دے بغیر نی تھیندا، میں شروع لا کنوں عبید خواجہ وچ کم کرݨ دا جذبہ ݙٹھم جیہڑا ملک توں ٻاہر ونڄݨ دے بعد وی نہ صرف قائم ریہے بلکہ اے جذبہ وقت دے نال نال مزید ودھدا ڳئے. انہاں دا سرائیکی وسیب دے حالات نال باخبر راہݨا بلکہ ہر ضروری مسئلے تے اپݨے نظریہ اتے رائے نال وسیب کوں مطلع رکھݨ انہاں دی وسیب نال بے لوث محبت دا اظہار اے. جتھاں سرائیکی قومی تحریک وچ ریاض ہاشمی اتے تاج لنگاہ جہے مرکزی اڳواݨاں دا ناں یاد رکھیا ویسے اُتھاں بنیادی کارکناں وچ عبید خواجہ دا ناں وفاداری بشرط استواری دے زمرے وچ تادوام محفوظ راہسی”.
سئیں اسلم رسولپوری دے الفاظ میݙے کیتے ٻہوں وݙا اعزاز ہِن.
اسلم رسولپوری ہک وسیع المطالعہ شخصیت ہن انہاں دی سموری حیاتی ادبی، لسانی، سیاسی، ثقافتی سرگرمیاں اتے خدمات نال بھرپور ہائی.
اسلم رسولپوری سیاسی سرگرمیاں دا آغاز دوران ملازمت ای شروع کر ݙتا ایوب خان دے نامنہاد صدارتی انتخابات وچ محترمہ فاطمہ جناح دی بھرپور حمائت کیتی اتے انہاں دا انتخابی نشان لالٹین ڳَل وچ پاتے کمپئن کریندے ریہے.نیپ وچ خفیہ طور تے ٻہوں سرگرم ریہے اتے ایوب خان دے خلاف تحریک وچ وی حصہ گھدا. ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ تھیوݨ آلی تاریخی کانفرنس وچ ہک ٻہوں وݙے وفد نال شریک تھئے. نیپ دے ݙو دھڑیاں وچ تقسیم تھیوݨ دے بعد مولانا بھاشانی دے گروپ وچ شامل تھئے. بنگلہ دیش دے قیام دے بعد او سی آر اسلم دی پاکستان سوشلٹ پارٹی وچ شامل تھی ڳئے. میجر اسحاق نال تعلق دی وجہ کنوں مزدور کسان پارٹی نال وی رابطے وچ ریہے. صف اول دی ترقی پسند قیادت نال انہاں دا رابطہ ہائی. لینن دی کتاب “قوموں کا حق خود ارادیت” اتے جوزف سٹالن دی کتاب “قومی مسئلہ، لسانیات اتے مارکسزم” پڑھݨ دے بعد طبقاتی جدوجہد دے نال نال او سرائیکی قومی ایشو نال وی منسلک تھی ڳئے.اتے سرائیکی وسیب دے عوام وچ قومی شعور بیدار کرݨ کیتے “سرائیکی قومی سوال ” کتاب لکھی. سرائیکی صوبہ محاذ دے کلچرل سیکریٹری وی ریہے، اتے ایں محاذ وچ قاری نورالحق قریشی، تاج لنگاہ، زمان جعفری وی نال رل تے کم کریندے ریہے. بعد وچ بیرسٹر تاج محمد خان لنگاہ دی جماعت پاکستان سرائیکی پارٹی وچ شامل تھئے. سرائیکی پارٹی دے مرکزی نائب صدر اتے سیکریٹری جنرل وی ریہے. کجھ عرصہ اختلافات پاروں پارٹی تو مستعفی تھی ڳئے بعد ازاں دوستاں دے اصرار دے بعد ول واپس پاکستان سرائیکی پارٹی وچ واپس آ ڳئے اتے چھیکڑی ساہ تونڑیں او سرائیکی پارٹی نال جڑے ریہے.عاصمہ جہانگیر دے نال پاکستان ہیومن رائٹس کمیشن وچ ریہے اتے انہاں دے توسط نال سرائیکی وسیب دے مختلف اضلاع وچ HRCP دے ضلعی کوآرڈینیٹرز نامزد کیتے ڳئے جیندے وجہ توں سرائیکی وسیب وچ انصافی حقوق دی خلاف ورزیاں دی رپورٹس ملکی اتے بین الاقوامی فورمز تے نشابر تھیاں.
انہاں عورتاں، ٻالاں اتے قیدیاں دے حقوق اتے انہاں دی حالت زار بارے رپورٹس لکھیاں.
سرائیکی وسیب دی فرسودہ اتے جہالت تے مبنی رسوم “کالاکالی” بارے آگاہی کیتے ہک کتابچہ لکھ تے ایندے بارے عوام کوں سُڄاک کیتا. اسلم رسولپوری سزائے موت دیخلاف ہن ایں بارے وی انہاں ہک کتابچہ وی لکھیا اتے کئی سیمینار وی کرائے.
اپݨی سیاسی جدوجہد دے دوران جیہرے ترقی پسند اتے قومپرست اڳواݨیں نال رابطے وچ ریہے انہاں وچوں کجھ ناں مولانا بھاشانی، میجر اسحاق، سر آر اسلم، مسیح الرحمن خان، معراج محمد خان،قسور گردیزی، غوث بخش بزنجو، سئیں جی ایم سید، عطاءاللہ مینگل، ممتاز بھٹو، محمود خان اچکزئی، اکبر بگٹی، ولی خان اتےاجمل خٹک شامل ہِن. رسول بخش پلیجو نال گھاٹی یاری ہائی اتے پلیجو صاحب کئی واری انہاں کول ڄامپور وی آئے.
اسلم رسولپوری دا سرائیکی قومی ایشو بارے بالکل واضح مؤقف ہا اتے او سرائیکی قومی شناخت بارے ٻہوں حساس ہَن.
اسلم رسولپوری سئیں دا سرائیکی زبان و ادب کیتے بنیادی اتے بے پناہ خدمات ہَن.
شروع وچ انہاں اپݨے ادبی سفر دا آغاز شاعری نال کیتا. انہاں دی ابتدائی شاعری اُتے غالب اتے اقبال دے اثرات وی نظردن. انہاں دی شاعری ماہنامہ سرائیکی ادب اتے دلشاد کلانچوی صاحب دے رسالے “سرائیکی” دے علاوہ کئی رسالیاں وغیرہ وچ شائع تھئی. اسلم رسولپوری صیب کوں احساس تھیا جو او نثر وچ سرائیکی دی بہتر خدمت کر سڳدن.
اسلم رسولپوری نے سرائیکی ادب کیتے اݨ کُھٹ تنقیدی اتے تحقیقی کم کیتا. سندھ وچ تھئے سرائیکی ادب کوں محفوظ کرݨ کیتے سندھ دے معروف سرائیکی شعراء سچل سرمست، حمل لغاری، بیدل سندھی بارے کتاباں لکھیاں. اتے شاہ لطیف دا سرائیکی کلام وی کٹھا کیتا.
بزم ثقافت ملتان انہاں دیاں کئی کتاباں چھاپیاں. جدید لسانیات تے انہاں دا ٻہوں کم اے، سرائیکی زبان بارے سوال و جواب دے ناں نال ہک کتابچہ وی لکھیا جیندے خود سوال اتے جواب مرتب کیتے.
سرائیکی زبان کیتے ہک مخصوص رسم الخط بݨاوݨ کیتے ٻہوں عرصے کنوں کم تھیندا پئے. ڈھڳ سارے لوکاں نی کافی کم وی کیتے. ابتدائی طور تے مولانا عبید اللہ سندھی دی تنظیم جمعیت الانصار نے دینپور شریف تحصیل خانپور بہاولپور ریاست توں “ریاستی زبان دا قاعدہ”، دیرہ غازیخان توں قاضی راضی کم کیتا. بہاولپور توں مولونا عزیز الرحمن نے ہک کمیٹی بݨائی جائیں ہک رسم الخط مرتب کیتا اتے او رسم الخط دیوان فرید وچ ورتیا ڳیا.
1975 وچ وسیب دے ادیباں، شاعراں، دانشوراں دی ملتان وچ سرائیکی کانفرنس منعقد تھئی جیندے وچ وی سرائیکی رسم الخط کمیٹی بݨائی ڳئی جیندے وچ اسلم رسولپوری صیب وی شامل ہَن. بعد وچ انہاں سرائیکی رسم الخط دی تاریخ بارے ہک کتابچہ وی لکھیا جیہرا کافی مقبول تھیا جیندے وچ سرائیکی رسم الخط دی تاریخ دے نال نال انہاں لوکاں دا وی ذکر ہائی جنہاں سرائیکی رسم الخط کیتے کم کیتا.
1975 دی کانفرنس دی ہک اہم ڳالھ جیہری اسلم رسولپوری میݙے نال شئیر کیتی ایندا تعلق اساݙی فیملی نال ھِ، او اے ھ جو ایں کانفرنس وچ تقریریں دے سیشن وچ اساݙے بزرگ پنجاب اسمبلی دے اپوزیشن لیڈر خواجہ حاجی محمد سیف اللہ خان نے اپݨی تقریر وچ سرائیکی صوبے دا مطالبہ کیتا جیندے تے مجمع نے پرجوش تائید کیتی اتے کانفرنس دے منعقدین کیتے اے ٻہوں غیر متوقع ہائی کیونجو کہیں وی عوامی اجتماع وچ سرائیکی صوبہ دا مطالبہ پہلی وار کیتا ڳیا ہائی.بعد وچ کانفرنس دے سیکریٹری عمر کمال خان ایڈووکیٹ ایندے تردید کیتی جو اے خواجہ سیف اللہ دا ذاتی مؤقف اے. میں اسلم رسولپوری صاحب کنوں پچھیم جو ایں ڳالھ دی تصدیق تہاݙے علاوہ کون کر سڳدے، انہاں ݙسایا جو میݙے نال ارشاد تونسوی صاحب نال ہن بعد وچ تونسوی صاحب وی ایں ڳالھ دی تائید کیتی. علاوہ ازیں میں ایں کانفرنس دے دیگر شرکاء میرحسان الحیدری، پروفیسر عامر فہیم اتے مجاہد جتوئی نے وی ایں ڳالھ دی تصدیق کیتی اے. یاد راہوے جو اے وی اساݙی فیملی دا اعزاز ھ سرائیکی دے پہلے ݙینھوار اخبار “جھوک” دے ڈیکلریشن دی منظوری میݙے چاچا سئیں خواجہ محمد ادریس نے کرائی. اتے اساݙے ہک ٻے بزرگ میاں سراج الدین سانول کول سرائیکی دی ڈکشنری مرتب کرݨ دا اعزاز وی حاصل اے.
اسلم رسولپوری انجمن ترقی پسند مصنفین نال وی منسلک ریہے اتے 1986 وچ انجمن ترقی پسند مصنفین دی گولڈن جوبلی دے موقع تے “سرائیکی زبان میں ترقی پسند ادب” مقالہ پڑھیا اتے گولڈن جوبلی دی ایں تقریبات دے کئی اجلاساں دے صدارتی پینلز وچ وی ریہے.
اسلم رسولپوری سئیں موسیقی نال وی دلچسپی رکھدے ہن انہاں اپݨے ہک گلوکار سنگتی نصیر خان کنوں موسیقی دے رموز و اسرار سکھے اتے موسیقی دے معلومات تے مشتمل ہک کتاب ” سرائیکی لوک موسیقی” وی لکھی.
اسلم رسولپوری صاحب دی ادبی خدمات بارے کئی مقالے وی لکھئے ڳئین. 2013 وچ انہاں تے پہلا مقالا دیرہ غازیخان دے ربنواز احمداݨی نے یونیورسٹی آف ایجوکیشن لہور کالج برائے ایلیمینٹری ٹیچر ٹرینگ دیرہ غازیخان توں “اسلم رسولپوری کی علمی خدمات کا جائزہ” مقالہ برائے ایم ایڈ ڈاکٹر قاسم مجاہد بلوچ دی نگرانی وچ مکمل کیتا.
بعد وچ سائرہ افضل سئیݨ نے ڈاکٹر عقیلہ جاوید سربراہ شعبہ اردو بہاؤالدین زکریا یونیورسٹی ملتان دی نگرانی وچ اسلم رسولپوری دی علمی اتے ادبی خدمات بارے جامع مقالہ لکھیا. ایندے علاوہ علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی اسلام آباد دے ہک شاگرد تنویر حسن نے حاکم علی ابڑو دی نگرانی وچ اسلم رسولپوری دی لسانی خدمات تے مقالا پیش کیتا.
اسلم رسولپوری دی ادبی خدمات دے اعزاز تے انہاں کوں کئی اعزاز ݙتے ڳئے جنہاں وچوں معروف سرائیکی شاعر احمد خان طارق دے ناں تے بݨائی ڳئی بزم طارق دی طرفوں انہاں دی ادبی خدمات دے اعتراف وچ اتے ہک غیر سرکاری تنظیم دی طرفوں خواجہ فرید ایوارڈز وے ݙتے ڳئے.
اسلم رسولپوری کہیں صلے یا توقع دے بغیر سرائیکی زبان و ادب کیتے سموری حیاتی بے لوث کم کریندے ریہے. لسانیات اتے تحقیق بارے انہاں دا کم ٻہوں نشابر ھ مگر اونہاں سرائیکی زبان وچ تنقید دی صنف کوں جدید رنگ ݙتا، ایں پاروں انہاں کوں سرائیکی ادب وچ جدید تنقید دا بانی وی آکھیا ویندے.
انہاں دیاں شائع تھیوݨ آلیاں کجھ کتاباں دی فہرست اے ھ.
(1) تلاوڑے
(2) نتارے
(3) سرائیکی قائدہ
(4) سرائیکی رسم الخط کی مختصر تاریخ
(6) سرائیکی زبان اوندا رسم الخط تے آوازں
(7) سرائیکی ادب وچ معنی دا پندھ
(8) سرائیکی تنقید تے مابعد نوآبادیاتی نظریہ
(9) مارکسی نقطہ نظر تے اساݙا ادب
(10) لسانی مضامین
(11) سرائیکی زبان تے لسانیات
(12) سچل سرمست
(13) بیدل سندھی
(14) حمل لغاری
(15) سرائیکی قومی سوال
(16) سرائیکی وچ حاشیہ نشین تنقید
اتے انہاں دی وفات کنوں کجھ عرصہ پہلے شائع تھیوݨ آلی کتاب
(17) ارسطو دی بوطیقا
فوتگی کنوں کجھ عرصہ پہلے اپݨی حیاتی دی یادداشتاں Auto biography لکھݨ شروع کیتی ہانے مگر افسوس زندگی وفا نا کیتی. 31 جنوری 2024 کوں انہاں دا ڄامپور وچ انتقال تھیا. امید ھ جو انہاں دی اولاد بالخصوص پروفیسر وقار اسلم اتے محترمہ سحر ثروت ایڈووکیٹ صاحبہ انہاں دے علمی، ادبی ورثے دی سنبھال کریسی اتے انہاں دی Legacy کوں اڳیتی ودھیسن.