سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

ایندے وچ تاں کوئی شک نئیں جو خواجہ غلام فرید ابن العربی دے فلسفے وحدت الوجود نال متفق ھن۔  پر اے ڳالھ ننویں ہوسی جو وحدت الوجود دا فلسفہ وی ھک سیاسی تحریک ھائی جیڑی کہیں مذھبی اجارہ داری کو منݨ کنیں انکاری ھائی۔  کارا مصطفے احمت اپنی کتاب Sufism:The Formative Period وچ لکھدے جو عثمانیہ دور دے صوفیا دے حلقے ایں واسطے وی وحدت الوجود دے فلسفے کوں ودھایا جو او ریاست کنیں آزاد روحانی اختیار دی حمایت کرن جیندے نال فکری تیں سماجی خود مختاری ودھیک تھیندی ھائی۔  وحدت الوجود دا بنیادی نظریہ

جو تمام مخلوق الٰہی حقیقت دا مظہر ھے یعنی خدا ہر شے وچ موجود ہے۔

 مذہبی اختیار دی اجارہ داری کوں چیلنج کریندے۔ ایں فلسفے موجب کوئی وی گروہ سچ دی خصوصی رسائی دا دعویٰ نیں کرسڳدا۔

کارا مصطفے ایں ڳالھ کوں نشابر کریندے جو سلطنت عثمانیہ وچ صوفی علماء ایں فلسفے دے موجب ریاستی جبر کنیں آزاد روحانی اختیار تیں زور ݙتا۔ ایندا اے وی واضع مطلب ہے جو ریاست تیں مذہب دا آپس وچ کوئی تعلق کائیں نیں۔ ایں ڳالھ کوں آڳوں تیں ودھاؤں تاں اے وی نشابر تھیندے جو وحدت الوجود دا فلسفہ ھک plurististic سماج دا تصور ݙیندے۔ جیویں جو خواجہ غلام فرید آکھیا جو

رکھ تصدیق نہ تھی آوارہ

کعبہ، قبلہ، دیر، دُوارہ

مسجد مندر ہکڑو نور

ایں کافی وچ آڳوں آکھدن

عاری پھردے حج ، زکاتوں

صوم صلوتوں، ذات صفاتُوں

رند الستوں ہن مخمور

مطلب جو روحانی ادراک ذاتی ہے ایندے واسطے علماء دی مابعد الطبیعیاتی درجہ بندی دی لوڑھ کائیں نیں۔ اے نقطہ انہیں سیاسی تیں مذھبی اشراف کوں کمزور کریندے جو اے ریاستی طاقت واسطے الٰہی دی منظوری دا دعویٰ کریندن۔ ولیم کارل شیٹک دے تجزیے وچ ایں ڳالھ کوں کجھ ایں نشابر کیتا گئے جو اے آکھݨ صفوی تیں مغلیہ دور وچ سخت گیر علماء تیں تنقید ھائی۔

خواجہ فرید زیر بحث کافی وچ ایں اظہار کریندن

مُلا پُٹھڑے معنی کردے

آیت،درس، حدیث خبر دے

صرف صدا تے تھئے مغرور

اتھاں ایں مصرعے کوں سمجھݨ ضروری ہے صرف صدا تے تھئے مغرور مطلب مُلا صرف صدا تیں عقیدے دی بنیاد رکھی کھڑے۔ اے اوندا ذاتی تجربہ کائیں نیں ، یعنی مُلا مذہبی narrative کوں طاقت دی narrative دے طور تیں وتیندے۔ پر خواجہ فرید دے سانگے تمام مخلوق وچ خدا  دی موجودگی ، کائنات دی وحدت کوں ظاہر کریندی ھے تیں ایندا فطری نتیجہ تنوع یعنی diversity دی برداشت ھے۔ اے political pluralism  دا نظریہ ہے۔ ھک ٻئی انوکھی ڳالھ جو افریقن تہذیبیں وچ Personal God دا تصور موجود ھے  ، خدا ھک ذاتی ، ہر جاہ موجود تیں مخلوق نال فعال تعلق رکھدے۔  اے وی دلچسپ ڳالھ ھے جو انسان وحدت الوجود دے فلسفے وچ اشرف المخلوق نظر نیں آندا۔ ایں فلسفے موجب فطرت وچ تمام جاندار مساوی اہمیت رکھدن .  شیٹک دے بقول وحدت الوجود دے فلسفے وچ  تمام existence دا اظہار ہے۔ جے خدا دا مظہر ہرشے وچ ھے تیں ول کوئی وی مخلوق ھک ݙوجھے کنیں افضل کائیں نیں۔ اے مابعد الطبیعیاتی اصول تمام جانداریں وچالے روحانی تیں اخلاقی برابری کوں ظاہر کریندے۔ ھک بئی کافی وچ خواجہ فرید آہدن

گائیں سہنس سویاں

سے سے چرن کُراگاں

اتھاں اے نشابر ھے جو آج دے دانشور وحدت الوجود کوں ماحولیاتی اخلاقیات نال رلیندن ، دلیل اے ھے جے کر تمام مخلوق وچ خدا دی موجودگی کوں مَنیا ونجے تیں اے ڳالھ biodiversity دے نظریے کوں ودھیسی ۔

 چھیکڑی ڳالھ جو  خواجہ فرید دی شاعری سرائیکی زبان وچ ھے تیں سرائیکی رھتل دے معاشرتی تیں ثقافتی پس منظر وچ شاعری دا وجود تھیندے۔ خواجہ فرید دی شاعری کنیں اے ڳالھ تاں ضرور نشابر تھیندی ھے جو سرائیکی ثقافت pluristic ھئی۔ تیں ھک tolerant وَسوں ہائی۔

بلکہ خواجہ فرید دی شاعری تیں زیر بحث کافی کنے تاں اے گال واضع ہے سرائیکی رھتل وچ مُلا دی اجارہ داری دی پذیرائی کائی ناھی۔ ھا اے ضرور ھے جو ریاست بہاول پور دے مطالعے وچ ریاست تیں مذھب دا ملاپ نظر دے۔ لیکن رھتل جو لو کیں نال جڑ دی ھے اوندے وچ مذھبی رواداری ھائی، سیکولر ازم بیا کہیں شے دا ناں ھے۔

بٹھ گھت ریت ، روش تقلیدی

رہ تحقیقی، سلک فریدی

کر منظور تے تھی مسرور