1.
۔ سنسکرت دا ہک لفظ شُونْیَ ہے،جیندا ارتھ ہوندے خلا،خالی،صفر،عدم یا Empty,Void,Zero,Absence،
یا او مقام جتھاں کوئی وی شے ظاہری طور تے موجود نہ ہووے۔ریاضی اچ شُونْیَ او عدد ہے جیہڑا کئیں شے دا نمائندہ کینی پر تمام حساب کتاب/عددی نظام دی بنیاد بنڑ ویندے،صفر پلس مائینس کنوں وی مکت ہوندی اے،ایہو تصور فلسفے اچ ونج تے Metaphysical void
بنڑ ویندے،لسانیات اچ شُونْیَ کوں اساں ایں گال نال وی سمجھ سگدے Meaning arises from difference,not substance
۔جو ارتھ “شے” دے اندر نئیں بلکہ فرق اچ ہوندے۔
شُونْیَ او مقام اے جتھاں شبد
(Signifier) معطل تھی ویندے تے اوندا ارتھ/معنی(Signified) وی ٹر ویندے،
شاعرانہ گال کروں تاں اینجھا گاگت جئیں تے کیشا کینی لکھی گئی پر ایں توں بغیر کئی نظم ممکن نئیں،شُونْیَ ارتھ دی عدم موجودگی نئیں بلکہ ہر ارتھ دا منڈھ شُونْیَ اچ ہوندے پیا،اساں ایں وی آکھ سگدے ہیں جو ناہوونڑ متوں ہوونڑ کینی ہوندا،خلا ہی وجود دی جنم گاہ ہے۔اشو سئیں دے گیان چوں گال پدھری کروں تاں
“فانی بندہ کتھا کرے کیا ہوونڑ دی،
ہوونڑ نال ناہوونڑ تاں کوئی ہوندا نئیں”
اے شعر اتلا ڈونگھا اے جتلا “ناہوونڑ” آپ ڈونگھا اے،شعر دی تشریح وچ ایہہ سمجھ آندے کہ کتھا دا وجود سارا ناہوونڑ نال جڑا ہويا اے۔
2.
۔ ڈوجھا شبد ساڈے کول ہے “شُونْیَتا” ایندا ارتھ ہوندے خلا دی حالت،خالی ہوونڑ دی سٹیٹ،جیویں Being نال Beingness ہوندی اے اینویں Empty نال Emptiness دا جیہڑا ہوون اے او Abstract Quality ہے،پر شُونْیَتا صرف ناہوونڑ یا خلا دی حالت نئیں بلکہ Emptiness as awareness بنڑ ویندی اے،مدھیامک بدھ فلسفے وچ “Sunyata is the relinquishing of all views” یعنی “تمام ادراک کنوں مکتی شُونْیَتا ہے”،ہر خیال،ہر تصور تے ہر دعوے کنوں مکتی،شُونْیَتا Anti-dogmatism ہے مطلب کوئی وی شے اینجھی نئیں جتھاں سوال نا چایا ونج سگے،بھانویں او شُونْیَتا آپ ہی کیوں نہ ہووے،ہر شناخت تے ہر خیال عارضی ہے،وجود،سبب،وقت،نفس،نروان سب سوال دے دائرے وچ آندے،بدھ فلسفے وچ شُونْیَتا دا ارتھ ہے کہیں وی شے دا مستقل،ازلی تے خودمختار وجود نہ ہوونڑ،ہر شے اپنڑے سبب تے علت نال جڑی ہوئی اے،بندے دی “میں” وی ڈوجھے لوکاں،وقت تے جیونڑ جوت توں سواء کجھ نئیں،اشو سئیں دی “میں” تے شُونْیَتا دی کھیڈ ویکھو:
“نا میں باقی،نا تو باقی،جو تو باقی،
فقط ہک جستجو باقی،جو تو باقی”
ایہا جستجو ہی شُونْیَتا ہے،ایہا جستجو کھوج تے سوال ہے،ایہا جستجو ہی “میں” ہوندیاں ہوئیاں “میں” کنوں مکتی دا راہ ہے،ساڈے تصوف وچ “میں” نال دشمنی بہوں پرانی ہے پر “میں” بنا “توں” دا وجود وی نئیں تے “توں” بنا “میں” وی نئیں،”میں” مارنڑ نوں عاجزی سمجھ کرائیں اکثر
تے کرودھ دا ودھارا آندے Ego
،جیہڑا وجودی شناخت دا بحران پیدا کیتا ویندے او تمام فلسفے تے سنجان دا مکو ٹھپنڑ بنڑ ویندے،اتھاں شُونْیَتا دا ارتھ ولا سمجھن دی لوڑ پوندی اے،شُونْیَتا ہر شے تے ہر خیال ادراک کنوں مکتی ہے نہ کہ وجود کنوں،البتہ وجود سوال دا حصہ بن سگدے،اپنڑی شناخت تے وی سوالیہ نشان لایا ونج سگدے،ایہا اپنڑے آپ دا ہک بیا درشن ہے،رُوپ ہی شُونْیَتا ہے تے شُونْیَتا ہی رُوپ ہے۔
“اندر خالی کرکے،باہر خالی کر کے،
خالی اپنڑے من کوں،تلی اتے دھر کے،
پھلاں وانگوں ہولا تھی،رقصم رقصم”
شونیتا کوں سمجھن کیتے ایں توں ودھ کیا اکھیجے، جتھاں من دا انکار تاں نئیں تھیندا پیا، بس من کوں خالی کر تے تلی اتے دھر کے پھلاں وانگوں ہولا تھیونڑ دی گال اے، جتھاں من ہی مر گیا ہووے اتھاں خالی کرن دی کیا لوڑ بھلا؟ جتھاں پھلاں وانگوں تھیونڑ دی چاہ ہی مکلا ونجے اتھاں اے سبھ کرن دی کیا ضرورت؟ تصوف اچ جیہڑی ” میں ” اساں ہنڑ تک ماری رکھی اے او بس نمانڑتا دے ویس اچ اپنڑی Ego تے کاوڑ دا ودھارا ثابت تھیندی رہی اے، میں نال کر سر یا گال مہاڑ نئین تھیندی تے سدھا اوندا سر قلم کیتا ویندے، اپنڑے آپ نال دشمنی دی وی حد ہوندی اے، اپنڑی زات دی Absence پچھوں بندے نال جڑی ” توں ” وی کھڑاپ ویندی اے، جیندی تڈ تے او ” میں، میں ” آکھنڑ جوگا تھیندا پیا ہوندے،
اساں پى پی خالی کیتے
مَدھ ساگر دے پیالے
جَهتاں ساڑ سُواہیں کر کے
اكهیں ݙِیوے ٻالے
وت وی مَن مُشکی نه مویا
نه کوئی درشن هویا
کینجھی کُوڑی جوڳ فقیری
سادھو،سنت اسیری
تن مچھرے مَن مآکھی كهاوے
اشو لال سݙاوے۔
ہک بئی جاہ تے ایں خلا کوں ارتھ نال بھریا ہویا ڈیکھو
“اساں خالی خلا اندر،
بنا کہیں مونجھ مونجھے ہیں
،پتہ نئیں یار کیا تھی گئے،
وچھوڑا بے بہا
تھی گئے”
خالی خلا اندر وی مونجھ دا جاگدا راہونڑ ہی شُونْیَتا ہے۔
3. موکش
تریجھا شبد ساڈے کول اے ” موکش ” جیندا ارتھ ہوندے آزادی، مکتی، بندھن دا مکلاوا
To release, to untie, to free
موکش Noun نئین بلکہ اے Resultant State ہے، کئیں شے دے نتیجے اچ جیہڑی کیفیت یا حالت ساڈے کول آندی اے اوہا موکش اے، مکتی توں بعد شعور دی چھیکڑی تبدیل شدہ حالت، شونی دا ارتھ اے Collapse of fixed meaning تے شونیتا Awareness of that collapse تے چھیکڑ تے موکش Freedom from the need for fixed meaning، موکش ہک درگھے معنی دے پندھ توں بعد معنی تے پندھ ڈونہاں کنوں مکتی اے، اپنشداں اچ بندھن دی جڑ اگیان( اویدیا) ہے تے مکتی ، رہائی گیان ( ویدیا) وچوں ہے، موکش ہک ڈونگھی چپ اے، جیندا ارتھ وی ہوندے، اپنشد تے بدھ مت اچ ایندا ارتھ قریب قریب بنڑدے، اتھاں موکش نروان دی صورت اچ ہے، پر نروان شبد دا لٹرل ارتھ موکش کنوں انج اے( چھیکڑ تے ڈیکھسوں) موکش ڈسایا نئیں ونج سگدا، البتہ خاہش، انا تے بھئو کنوں مکتی توں بعد جیہڑی ہک سچل جئی خموشی پیدا تھیندی اے، موکش اچ کجھ نواں کینی ہوندا بس خاہش یا انا دی بند گرہ کھل ویندی اے تے اوندے پاروں ہک ڈونگھ خموش ساگر اپنڑے ارتھ سودھا واہندا پیا راہندے، موکش دا مطلب ہوا اچ اڈ ونجن یا بالکل غائب تھی ونجن نئیں ہوندا، ایندا سادہ جیا ارتھ اپنشد اچ اینویں ہے جو گیان موکش تئیں گھن ویندے پر موکش اچ گیان دی پکڑ نئین راہندی اے، ساکوں موکش دا ارتھ کجھ ایں طرانویں ڈسایا ویندے جو اے ہر شے کنوں مکتی ہے حتیٰ کہ زبان کنوں وی، بھاشا کیتے “میں” درکار ہے، تے جڈاں موکش اچ بولنڑ والا( فاعل) ہی نا ہوسی تاں خموشی دا ارتھ کتنا تے کتھاں راہندے؟ اگر سب شونی ہے، تاں کرم کیوں؟
تے جیکر کرم ہے تاں ول مکتی کیویں؟ موکش شناخت، بیانیے تے Ego کنوں مکتی دا راہ اے، موکش او ویلھا اے جیہڑے ویلھے سوال مر ویندء تے جواب دی ضرورت وی نئین راہندی۔۔ Whereof one cannot speak, thereof one must be silent
ہنڑ اے کتلا کار آمد یا ممکن اے یا کتلا نئیں اے ہک الگ بحث ہے۔۔۔دھرم، ارتھ تے کرم کنوں بعد موکش او ستھان اے جتھاں بندا سنسار، جنم مرن، کرم بندھن تے ڈکھ دے چکر چوں مکت تھی ویندے پر سوال اے ہے جو
کیا موکش واقعی مکتی/ چھٹکارا ہے، یا ہک فکری خاموشی؟ اے شعور دی انتہا ہے یا شعور کنوں فرار؟ جیندا منڈھلا نقطہ ہی ایہو ہووے جو سنسار ڈکھ دی بھومی اے تے ایندے کنوں چھٹکارا ہی اصل دانائی تے حکمت اے اتھاں اخلاق، تخلیق، جدوجہد ، تاریخ اے سبھ کتھاں رہ ویندن ، موکش کوں دنیا کنوں انج تے بالکل غیرمتحرک ہوونڑ دی ہک تحریک سمجھوں جیہڑا ظلم زلل ، طبقاتی جبر، استحصال، ڈڈھپ اگوں وی چپ راہ گولیندے۔۔ ایندا ڈوجھا پہلو اے ہے جو آتمن ہی برہمن ہے، یعنی بندا اصل اچ آپ ہی ” برہمن ” اے تے برہمن ہی بندا اے، کیا ایندے وچ بندے دی ” انفرادی شناخت ” دا بحران پیدا نئین پیا تھیندا؟ ایندا تریجھا پہلو اے موکش کوں پچھلے جنم دے کرم نال جوڑن، ہر ڈکھ کوں پچھلے جنم دے کرم نال جوڑ کراں، غریب تے مفلس گناہ گار بنڑ ویندن تے استحصالی نظام کوں کائناتی انصاف دے روپ اچ پیش کیتا ویندے۔ ایندا چوتھا پہلو اے ہے جو اے تصور برہمنیکل تصور نال جوڑیا ویندے تے تریمتیں، شودراں تے دلتاں کیتے موکش ہک اینجھا وعدہ بنڑ ویندے جیہڑا کڈاہیں وفا نئین تھیندا، ایندے اپٹھ بدھ فلسفہ کئین ابدی آتمن کوں تسلیم نئین کریندا ، موکش جتھاں ہر شے وچ تحلیل تھی کے اپنڑی زات دا وی مکلاوا اے اتھاں بدھ لمحاتی شعور تے مسلسل بیداری دا ناں اے، او پل نال پل دی سادھ اے، ایں کیتے موکش ہک چپ چپاتا انجام اے تے شونیتا ہک زندہ سوال اے۔۔فلسفہ، ادب، فن تے مزاحمت ہمیشہ اضطراب، سوال تے عدم اطمینان وچوں جنم گھندن تے موکش ایں اضطراب کوں وی بیماری سمجھدے، جیہڑا
Anti-cteative ہک
تصور بنڑ ویندے۔۔موکش اچ حیاتی ہک مسئلہ اے جیندے کنوں چھٹکارا درکار اے، جبکہ حیاتی سادھ در سادھ وٹیندی راہندی اے، تے ہک سادھ اگوں سو سادھاں سادھنڑیاں پوندن، جیونڑ کیتے نت نت بدلنڑ تے سوال چاونڑ بہوں ضروری اے، اشو سئیں دی سادھ وچوں
اپنڑے بک اچ کالا پانڑی پیندیاں دی
چپ نئین چنگی مویاں وانگوں جیندیاں دی
کئین پاسوں اینویں ہیل ہوا دی آوے پئی
وستی شالا وستی نال الاوے پئی۔۔