ساݙے سماج نوں جیرھی شئے دی سبھ توں ودھ لوڑ ہے بدقسمتی نال اُسے شئے دی ٻہوں ودھیک تھوڑ ہے، ایس شئے توں میݙی مراد ہے فلسفہ۔ جتنا کُجھ فلسفےدے بارے ساݙے کول عام معلومات دستیاب ھن اونہاں نوں وی فلسفے دی درست ترجمانی نئیں آکھا ونڄ سنگیندا۔ ڈھڳ لوکاں دا فلسفے نال پہلا تعارف فلسفیاں دے بارے گھڑے ڳئے لطیفیاں نال ہوندا اے۔ فلسفے دے سنجیدہ ودیارتھیاں کوں ایں سوال دا جواب ݙیوݨ اچ وݙی اوکھ چاوݨی پوندی ہے کہ ’آخر فلسفہ ہے کیا؟‘۔ تھی سڳدے جو اے ڳالھ تُہاکوں حیران کرے کہ ایتھے اوکھے اوکھے سبجیکٹ وچ پی۔ایچ۔ڈی (یعنی ڈاکٹر آف فلاسفی) کرݨ آلے وی فلسفے دے بارے عجیب و غریب وچار رکھدن۔اینہاں کوں وی اے قائل کرݨ وچ اوکھ آندی اے کہ فلسفہ کوئی ذہنی مریضاں دا شغل نئیں بلکہ چیتے نوں سنوارن دا ہک ہنر اے۔
فلسفے دے بارے پیدا ھووݨ آلی بدگمانیاں دی ھک وجہ ساݙا او پڑھا لکھا طبقہ وی ہے جہڑا باقاعدہ فلسفے دا مطالعہ کرݨ دی سکت نئیں رکھدا۔ اُنہاں دی باقاعدہ پڑھائی تے کسے اوس ڈسپلن وچ ہوندی اے جیڑھا ویلے سِر اوہناں نوں ملازمت ݙے ݙیوے۔ ویلھے ویلے دی چس رَس واسطے او فلسفے دی ھک ادھی پاپولر کتاب پڑھ گھندن تے وت فلسفے دے ایکسپرٹ بݨ ٻاہندن۔ اینجھے لوکاں دی ھک وݙی اکثریت صحافت دے شعبہ نال وابستہ ہے۔ اے لوک ٻُلار وی ہوندن تے اپݨے کانٹینٹ نوں ہر سوشل میڈیا یُوزر تک پُچاوݨ دیاں اٹکلاں توں وی واقف ھن۔ پہلے چلو ھک ادھی کتاب پڑھ کے فلسفے دے درگھے موضوعات تے ’لب کشائی’ کریندے ھن۔ ایں دور وچ جتھے اے۔آئی دی واہ واہ اے، اینہاں دا کم وی آسان تھی ڳیا اے۔ ھک پرامپٹ ݙیو تے فلسفہ دے گوڑھے مسائل سیکنڈز وچ آسان زبان وچ ھل ہو ویندن۔ اس دا نتیجہ اے نکلدا پیا اے کہ فلسفے دے بارے ھک سطحی تے نہایت عامیانہ قسم دے تصورات قبولیت گھندے پئین۔
ایں توں علاوہ ھک او طبقہ اے جیڑھا ھک ݙو فلسفی دی محبت وچ اِنج گرفتار ہوندا اے کہ اونہاں دی نظر وچ باقی سارے فلسفی تے ایویں یَخ مریندے رہ ڳئین۔ اے گل اپݨی جاھ تے ٹھیک اے کہ تساں ھک فلسفی دے ورلڈ ویو نال اتفاق کریندے ہوئیاں کجھ نظریات تشکیل ݙیوو، لیکن اس دا اے مطلب وی ہرگز نئیں کہ فلسفے دی ساری تاریخ تے لکیر چھک کے اوکوں ویندا کرو۔ ممکن ہے کہ اے کوئی تحریکی رویہ ہووے لیکن علمی رویہ نئیں۔ جیویں تاریخ دا علم ھووݨا ضروری ہے اوویں علم دی تاریخ دا پتہ ہووݨا وی بے حد ضروری ہے۔ ایہناں توں واقفیت نہ ہووے تے ھک خاص قسم دی تنگ نظری پیدا ہووݨ دے امکان ودھیک ہوویندن۔
زیادہ خطرناک قسم دے لوک او ھن جیڑھے ادب دے رستے فلسفے دی مباحث اچ انٹری مریندن۔ اینہاں کوں اپنے ’وݙے تخلیق کار‘ ھووݨ دا زعم وی ہوندا اے تے نالے نالے بہوں وݙے مفکر،دانشور تے فلسفی ھووݨ دا دعویٰ وی کریندے پھردن۔ اینھاں دی آڈئنس وی اچھی خاصی ہوندی اے۔ پچھے رہ ڳئے ادب دے نقاد تے او دو مصرع دے ھک شعر وچوں دنیا جہان دا ہر ’ازم‘ کڈھ مریندن۔ اے گل بجا اے کہ کوئی شاعر فلسفے دے موضوعات نوں اپݨے سخن دا حصہ بݨاوے تے وݙا کلام پیش کریندا اے ۔ خیر، گزارش اے ہے کہ اوس کوں شاعرِ فلسفی یا فلسفیانہ شاعر تے آکھا ونڄ سنگیندا اے لیکن فلسفی آکھݨ فلسفے دے ڈسپلن نال زیادتی اے۔
فلسفے دے بارے جیڑھیاں غلط بیانیاں ، غلط فہمیاں تے خوش فہمیاں دا غبار اتنا زیادہ اے کہ اصل فلسفے دا وجود اس دے تلے دب کے رہ گیا اے۔ سرائیکی ڈیجٹل لائبریری دے پلیٹ فارم راہیں میݙی اے کوشش اے کہ سلسلہ وار لَڑیاں اچ فلسفے دی مبادیات بارے کجھ نا کجھ باقاعدگی نال پڑھن آلیاں تک پُڄایا ونڄے۔ اڄ دی لکھت اس سلسلے دی ھک لڑی گِݨی ونڄے۔ میرے نزدیک فلسفہ کوئی انفارمیشن دا دِھڑ نئیں، نہ ہی اے کسے طرح دی بے راہ روی دا سبب ہے۔ فلسفہ زندگی (انفرادی تے سانجھی) نوں بہتر توں بہتر بݨاوݨ دا سامان کریندا اے۔ میݙے نزدیک فلسفے دے فوائد اُتے گَل کرنا اتنا ای غیر ضروری اے جتنا انسان واسطے کھاوݨ ، پیوݨ تے ساہ دے فوائد تے گَل کرن۔ ھک ماء اے نئیں ݙس سکدی کہ او اپݨے لال نال کیوں موحبت کریندی ہے، اسے طرح اے وی نئیں ݙسایا ونڄ سنگیندا کہ فلسفے نال آشنائی دی لوڑ کیوں ہے۔ ہاء البتہ دور ایسا ہے کہ ھݨ کسے وی پاسے لوکاں کو قائل تے راغب کرن واسطے ایس دے مادی فوائد وی ݙسݨے پوندن۔
جیویں پہلاں عرض کیتم کہ فلسفہ نوں انفارمیشن نال کنفیوذ نئیں کرݨا چاہیدا۔ اڄ کل دریہہ ساری انفارمیشن ھک کلک تے موجود ہے، لیکن او کسے وی صورت علم یا سیݨہپ دا متبادل نئیں ہوسکدی۔ اگلی لکھت تئیں ایہو ڳَل پکائے کہ
Philosophy should form human beings, and not just inform them.