سرائیکی وسیب تیں پنجاب دا مسئلہ اگر اتہاس دی جِھٹک ہیٹھ ݙکھیجے تاں ݙو تکڑے اُدھارݨ ساݙے سامھݨے آندن؛ پہلا اُدھارݨ، امریکہ دیاں لمیاں تے اُبھیاں ریاستاں اَتے ݙوجھا اُدھارن، اٹلی دیاں لمیاں تے اُبھیاں ریاستاں۔ 1861 دی سِول وار کنوں پہلے امریکہ دیں اُبھئیں تے لَمئیں ریاستیں دے وچالے ٻہوں وݙی دراڑ ہئی۔ امریکہ دیاں اُبھیاں ریاستاں صنعتی ریاستاں ہَن۔ اے معاشی طور تیں تکڑیاں ریاستاں ہَن۔ امریکہ دیاں لمیاں ریاستاں زرعی ریاستاں ہَن۔ امریکہ دیں اُبھئیں ریاستیں دے نیو یارک تے بوسٹن جھئیں وݙے شاہریں وچ سارے بینکس تے مالیاتی سینٹرز ہَن۔ انھیں ریسورسز تیں اجارہ داری دی وجہ کیں اُبھئیں ریاستیں دے صنعت کار تے کارپوریشنز لمئیں ریاستیں وچ چیپ لیبر تیں انویسٹ کر کیں اِنھیں ریاستیں دا استیصال کرݨ پئے ڳئے۔ فیڈرل گورنمنٹ تے بیوروکریسی ءچ اُبھئیں ریاستیں دا ݙڈھپ ہا جتھاں او آپݨی مرضی دیاں پالیسیاں ٹھہا کیں لمئیں ریاستیں دی زرعی معیشت کوں آپݨے کنٹرول ءچ گھن آوݨ پئے ڳئے۔ غلامی دے فیکٹر تے انھیں ون سائیڈڈ پالیسیں دی وجہ کیں امریکہ وچ 1861 کنیں 1865 تک سِول وار چِھڑ ڳئی. ایں سِول وار دے بعد امریکہ دے دستور ءچ ترمیماں آیاں، لمئیں ریاستیں وچ Radical Reconstruction تے اُبھئیں ریاستیں وچ ٻہوں ساریاں معاشی تبدیلیاں آیاں۔
ایویں اُنویویں صدی ءچ اٹلی دیں اُبھئیں تے لمئیں ریاستیں وچ ایہو وکھرپ ہا۔ اُبھیاں ریاستاں صنعتی تے لمیاں ریاستاں زرعی ریاستاں ہَن۔ معیشت دے انھیں ݙو وکھرے ریسورسز دی وجہ کیں انھیں ݙو خطیں دیں ریاستیں دے انفراسٹرکچر، لٹریسی، کلچر، تے مزاجیں وچ وی وݙا وکھرپ ہا۔ 1861 وچ امریکہ وچ جیرھے سِول وار شروع تھئی، اتفاق نال اٹلی وچ انھیں لمئیں تے اُبھئیں ریاستیں دی risorgimento دے ذریعے unification تھئی۔ ایں risorgimento کوں گرامچی آپݨی کتاب Prison Notebooks ءچ Passive Revolution دا ناں ݙیندے تے ایں یونیفکیشن کوں گرامچی annexation یا conquest دا ناں ݙیندے۔ کیوں کہ اے یونیفکیشن کوئی نیچرل یونیفکیشن نہی بھلکہ اے گرامچی دے نیڑے اُبھئیں ریاستیں دا لمئیں ریاستیں تیں تکڑپ/conquest ہا۔
گرامچی آپݨی کتابPrsion Notebooks وچ دانشوریں دی ݙو کلاسز ءچ ونڈ کریندے۔
ہک کلاس کوں “Organic Intellectuals” اہدے اَتے ٻئی کلاس کوں “Traditional Intellectuals” اہدے۔
~) گرامچی دے نیڑے آرگینک چیتے-کار او چیتے-کار ہوندن جنھیں کوں کوئی کلاس یا طبقہ خود پیدا کریندے۔ جیویں زرعی سماج آپݨئیں ریفارمز کیتے ایگریرئین ایکٹوِسٹس ڄمیندے یا سٹیوڈنٹس دے مسائل دے حل کیتے سٹیوڈنٹس یونینز آپݨے چیتے کار خود ڄمیندئن۔ اے آرگینک چیتے کار mass engagement کریندن۔ ایں عوامی ڳانڈھے کوں bottom-up empowerment آکھیا ویندے۔
~) ݙوجھے چیتے-کار روایتی چیتے-کار ہوندن۔ اے کہیں ریاست وچ عمومی پڑھے لکھے لوک جیویں مذہبی رہنما، ٹیچرز، پروفیسرز، ایجوکیشنسٹس وغیرہ ہوندن۔ انھیں چیتے-کاریں دا کہیں ریاست ءچ کردار اڳو نشابر تھیسی۔
ہک ڳالھ کوں ݙیکھݨ دی ولا لوڑھ ھ گرامچی ایں اُتلی ݙسائی کتاب ءچ اہدے کہ کوئی وی ریاست عوام کوں ݙو طریقیں نال کنٹرول کریندی ء؛
ا) پہلا طریقہ سِدھی سنویں طاقت دا استعمال کر کیں کنٹرول کرݨ ھ، مثلاً پولیس، عدالت وغیرہ جھئیں محکمے بݨا کیں، ایں کنٹرول کوں گرامچی domination دا ناں ݙیندے۔
ب) ݙوجھا طریقہ hegemony دے ذریعے کنٹرول ھ۔ گرامچی موجب ریاست ٻہوں وݙی گرو/educator ہوندی ء۔ ریاست آپݨی پاور کوں ایجوکیشن دے ذریعے disseminate کریندی ء، مختلف dogmas دی مختلف ریسورسز نال پریچ کر کیں عوام کوں کنٹرول کریندی ء، ایں عمل کوں گرامچی hegemony اہدے۔ ایں hegemony دے ذریعے کنٹرول کرݨ کیتے کہیں ریاست کوں چیتے-کاریں دی ݙوجھی ونکی یعنی روایتی چیتے کاریں/Traditional Intellectuals دی لوڑھ پوندی ء۔ اے روایتی چیتے کار کہیں عوامی سیاسی نظریے کوں، کہیں ثقافتی نظریے کوں سٹیٹ دے حق ءچ نارملائز کریندن، اوکوں فطری بݨا ݙیندن۔ اے آرگینک چیتے-کاریں دے اُپٹھ طاقت کوں top-down ٹُریندن۔
ہُݨ ولا ݙوجھے پیراگراف دو ولدے ہیں گرامچی اٹلی دے لمئیں تے اُبھئیں ریاستیں دی risorgimento دے ذریعے یونیفکیشن کوں passive revolution
کیوں آکھیے؟ ایندا جواب گرامچی خود ݙیندے کہ لمیاں ریاستاں جیرھیاں زرعی ریاستاں ہَن اتھاں اینجھے organic intellectuals پیدا نئیں تھی سڳے جیرھے لمئیں ریاستیں دے مسائل کوں ground realities نال ݙیکھن ہا۔ او ریاستیں دے مسائل کوں cosmopolitan اکھ نال ݙیہدے رہ ڳئے تے بھوئیں دے آپݨے حقائق کوں کہیں غیلے وچ نئیں گھن آۓ۔ لمیاں ریاستاں ساریاں دیاں ساریاں traditional intellectuals دے بھروسے آ ڳئن۔ روایتی چیتے-کاریں نے لمئیں ریاستیں دے جاگیر داریں دا اُبھئیں ریاستیں دی بورژوازی نال co-opt کروا گھدے۔ اے چیتے-کار کو-آپشن کوں اُبھئیں ریاستیں دے حق ءچ natural consent of masses بݨیندے رہ ڳئے۔ لمئیں ریاستیں دے ڄٹیں دی spontaneous energy کوں نارملائز کریندے رہ ڳئے۔ ایہو کو-آپشن بعد ءچ اٹلی دے لمے خطے دے عدم استحکام دا باعث بݨیا ہا۔ اور ایں کو-آپشن دے بعد دی پیدا تھئی ایں دَھدل دی وجہ کیں اٹلی دی ریاست آپݨی تمام تر مشینری، بیوروکریسی وغیرہ دے نال فاشزم دو ٹر ڳئی۔ لمئیں ریاستیں دے انھیں مسائل کوں گرامچی نے The Southern Question دا ناں ݙتے۔
اڄ ایہو “لمے دا سوال” ساݙے سرائیکی خطے دا سوال ھ۔ پنجاب نال ساݙی یونیفیکیشن کوئی نیچرل یونیفکیشن نئیں۔ اے پنجاب دی گرامچی دے شبدیں وچ بے بنیاد conquest یا annexation ھ۔ اساں پنجاب دے ایں conquest دے بعد پنجاب کولو جیرھے ویلھے کوئی شے ڈیمانڈ کریندے ہیں، او کو-آپشن دا آپشن پیدا کریندی ء۔ ولا ساݙا The Southern Question پیدا تھیندے کہ کیا اساں پنجاب نال کہیں ڳالھ تیں کو-آپٹ کر سڳدے ہیں؟ اساں فلڈ دے موقع تیں پنجاب کولو ریلیف منگدے ہیں، آپݨی ما ٻولی دے نفاذ دا ریلیف منگدے ہیں، سرائیکی وسیب ءچ مختلف سہولیات کیتے پنجاب کنوں ریلیف منگدے ہیں، کیا اے سبھ کو-آپشن نئیں؟
پنجاب حکومت آپݨی مشینری نال کیا ساݙی justified علیحدہ صوبے دی ڈیمانڈ کوں ملتان تے بہاولپور دیں سڑکیں تیں سرائیکی بورڈز لا کیں نارملائز تاں نئیں کریندی پئی۔ ن لیگ دا کوئی لیڈر سرائیکی بیلٹ ءچ آ کیں ݙو جملے سرائیکی وچ الا کیں سرائیکی وسیب ءچ unnatural unification دیاں راہواں ہموار کر کیں ساکوں لُکیے چُھپیے ڈھنگ ءچ کو-آپشن کیتے تیار تاں نئیں کر ویندا؟ اے پاکستان دی اتہاس دا The Southern Question ھ۔
ساݙے organic intellectuals دی چھڑے ایں ہِکے “لمے دے سوال” نال mass engagement ضروری ھ۔ ایں وقت دا آرگینک سیݨپ، ایں The Southern Question دا اُتر ایہو ھ کہ سرائیکی وسیب ہک زرعی خطہ ہے تے پنجاب ملک دا صنعتی حَب ھ۔ انھیں ݙو خطیں دی معیشت، اتھو دے لوکیں دے مزاج، اتھو دی لٹریسی تے انفراسٹرکچر سبھ کجھ امریکہ تے اٹلی دے لمئیں، اُبھئیں ریاستیں وانگ وکھرا ھ۔ لہذا ریاستِ پاکستان کولو ساݙی ہکا ڈیمانڈ ھ کہ پنجاب کولو سرائیکی وسیب کوں secede کیتا ونڄے۔ کہیں کو-آپشن کیتے سرائیکی وسیب تیار کئینی۔ ایندی معیشت دا کنٹرول، ایندیاں پالیسیاں پنجاب دی چھتری ہیٹھ نہ بݨایاں ونڄن۔