سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

انسان دی معلوم تاریخ وچ اے ݙہدے ہیں ڄو ہر دور دے ماہݨو اپݨے اپݨے حساب نال کائنات تے کائنات دے وچ اپنڑی ہوند بارے پچھ پریت کریندے رہن۔ اینہاں وچوں کجھ سوالات دی نیچر اینجھی ہا جو او اڄ وی اتنے ہی ریلیونٹ ھن۔ مختلف دور وچ اینہاں سوالاں دے جواب وی آندے رہئین بھاویں او اساطیر دی ولوں آئے ھوون یا مذاہب ولوں یا وت فلسفہ آرائی دے نتیجے وچ۔ قدیم دور وچ انسان نوں پریشان کرݨ آلے سوالاں دا جواب اساطیر دی صورت وچ ݙتا ڳئے۔ ایں طراحویں کلچر، رسماں، ریواج وی اپنڑے تائیں عوام نوں سکون وچ رکھݨ دی کوشت کریندے رہن۔ بھل تاریخ دے ھک موڑ تے آ کے کجھ لوکاں اساطیری یا رسمیں رواجیں دی ݙتی اطلاعات نوں غیر تسلی بخش تے ناکافی سمجھدے ہوئیاں عقل(reason) دی بݨیاد تےسوالاں دے جواباں دی آزادانہ پرکھ پڑچول ستری۔ مغربی فلسفے دی تاریخ اینجھے ھک ماہݨو دے ناں نال شروع تھیندی اے ڄینکوں پہلا فلسفی ڳِݨا ویندے یانی تھیلیز (Thales) ۔ اینہاں دا تعلق Miletus نال ھائی جہڑا موجودہ ترکیہ دا حصہ ہے۔ اوں کائنات دے ultimate origin بارے جہڑا نظریہ پیش کیتا، اس بارے اے آکھا ویندا ہے کہ او عقل (reason) دے آزادانہ استعمال دا نتیجہ ہے۔ اس سوچݨ دی جہڑی ریت دا اہر کیتا ، اُس توں پچھے آوݨ آلے فلاسفہ یعنی Anaximander ، Anaximenes ، Anaxagoras وغیرہ وی اوں ریت اچ رلے۔ ایں دور نوں ھک خاص اصطلاح یعنی کاسمولوجیکل پیریڈ نال یاد کیتا ویندے۔ کیونکہ اونہاں دے مدنظراے سوال بݨیادی ہائی کہ کائنات(Cosmos) کس بنیادی ، اٹل تے ultimate شئے دے کارݨ موجود ہے؟ اس دور دے فلسفے نوں materialist وی آکھا ونج سنڳدا اے۔ تھیلیز دی اپروچ sensuous ہے، اناکسی مینڈر دی semi sensuous اتیں اناکسی منیز دی اپروچ تھیلیز آلی کار sensuous ہے۔ تھیلیز دے نزدیک کائنات دا بݨیادی stuff پاݨی ہے، اناکسی مینڈر دے نزدیک او ھک غیر متعین مادہ (یعنی apeiron )ہے، اناکسی منیز دے مطابق ہوا کائنات دا بنیادی stuff ہے۔ اناکسا گورس ولوں سانوں non sensuous اپروچ ملدی ہے، کیونکہ اوس دے نظریہ موجب کائنات دا بنیادی ماخذ ھک غیر مادی، تجریدی شئے ہے جس کوں Nous دا ناں ݙتا ڳیا۔ اینہاں توں بعد فیثاغورث دا نیم صوفی قسم دا گروہ مشہور ہے، جینہاں کاسموس نے ھک یکسر اچھوتے انداز وچ ݙٹھا۔ اونہاں دے نزدیک کائنات دی ساخت نوں ریاضیاتی اعداد تے جیومٹری دے اصولاں وچ بیان کرن دی کوشش کیتی۔
2025 وچ اگر کوئی کاسمولاجیکل دور دے فلاسفہ دے نظریات نوں پڑھے تاں ممکن ہے او اے آکھے کہ اے کیا فضول ڳالھ اے۔ لیکن اوس نوں اے ڳالھ نئیں بھلݨی چاہیدی کہ اے او فلاسفہ ھن جہڑاں زمانے دی رائج روش دے عین مخالف ونڄ کے عقل دے آزادانہ استعمال دی ریت رچائی تے آپݨے مطابق کائنات دی rational investigation نو ں اڳوہاں کیتا۔ اونہاں دے جواب دی بجائے اونہاں دا طریقہ کار زیادہ اہم ہے۔ جدید دور دے معروف فلاسفر آف سائنس کارل پوپر آپݨے ھک مضمون وچ اینہاں فلسفیاں دے طریقہ کار نوں سراہندے ہوئے اے مقدمہ پیش کریندا اے کہ کس طرح اونہاں دا طریقہ شکشا دے ودھارے واسطے کتلا اہم ہے۔
مغربی فلسفے دی ابتدائی تاریخ نوں سقراط دے حوالے ڈٹھا ویندے۔ سقراط توں پہلے، تے سقراط توں بعد۔ سقراط توں پہلے دور وچ مذکورہ بالا فلاسفہ توں علاوہ چیدہ چیدہ اے ناں شامل ھن؛ ہیراقلیطس(Heraclitus) ، پارمینڈیز (Parmenides)، زینو آف ایلیا (Zeno of Elea) ، ایمپیڈوکلیز (Empedocles)، ڈیموکرائٹس(Democritus) اور زینوفنیزسرِ فہرست ہیں۔
ہیراقلیطس دے مطابق نزدیک کائنات ھک مسلسل تبدیلی دے عمل وچوں گزردی پئی ہے، کائی شئے ھکے حالت وچ مستقل نئیں رہ سنڳدی، اگر کائی شئے سکون دی حالت وچ نظردی ہے تاں او نظر دا دھوکہ ہے۔ اوس دا ھک اکھاݨ وݙا مشہور ہے کہ
You cannot step twice in the same river.
ہیراقلیطس دے عین الٹ پارمینڈیز دا نظریہ ہے، او س دے نزدیک تبدیلی وغیرہ حواس دا دھوکہ ھن۔ زینو دے پیراڈاکس بہوں مشہور ھن، اونہاں دا استعمال کرکے پارمینڈیز دے نظریہ نوں درست ثابت کرݨ دی سِر توڑ کوشت کیتی ۔ ایمپڈوکلیز دے مطابق کائنات دیاں تمام شئواں چار elements یعنی مٹی، ہوا ، پانڑی تے بھا۔ انہاں کوں آپس وچ جوڑݨ دیا ذمہ وار دو قوتاں ھن یعنی موحبت تے نفرت۔ ڈیموکرائٹس نے تقسیم نہ تھی سنگن آلے چھوٹے ذرات یعنی ایٹم نوں کائنات دی موجودگی دی وجہ قرار دتا۔ زینوفنیز اوس دور تے دیوتاواں بارے قائم انسانی تصورات دا مخالف ھا، اوسدے مطابق انسان نے اپنڑے آپ نوں ڈیکھ کے اوس دے مطابق چنگے برے دیوتا دے تصورات گھڑے ھن۔
بظاہر اساکوں اینہاں فلاسفہ دے نظریات معمولی محسوس تھیندن لیکن اے ڳالھ ساݙے چیت راہونی چاہیدی ہے کہ اے قبل از مسیح دور وچ پیش کیتے ہوئے نظریات ھن ۔ ایں توں علاوہ جیکر اساں تھوڑی بہوں تحقیق ایں موضوع تے کروں کہ قدیم دور دے فلاسفہ دے نظریات دی جدید دور دے افکار و نطریات تے دریافتاں نال کتنی کوئی relevanceہے تے اساں کوں اندازہ تھیندا ہے کہ اونہاں دی اہمیت کتنی ودھیک ہے۔