سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

سنسکرت اچ کجھ شبد اینجھے ہن جیہڑے بظاہر تاں انج انج ارتھ رکھدن پر فکری لحاظ نال ہک بئے نال گنڈھل ہوندن جیویں:
(vid) ود
(Vidvān) ویدوان
(Vedanā) ویدنا

1۔
پہلا شبد ود
ود root verb ہے، جیندا ارتھ جانڑن، سمجھنڑ، یا آگاہ تھیونڑ ہوندے یا انگریزی اچ جیکوں (cognition) آدھے ہیں۔ ایں وچوں ہی علم، معرفت تے شعور دے تصورات جنم گھندن تے وید، ودیا، گیان ہک لڑی دے شبد ہن۔
Cognitive verbs دا جنم ایں “ود” کنوں ہی تھیندے:
وید (Veda) مقدس علم
ودیا (Vidya) علم / تعلیم
ودوان (Vidvān) عالم
اوَدیہ (Avidyā) جہالت
ویدت (Vedit) معلوم شدہ
ود اصل اچ انسانی شعور دی پہلی حرکت اے جتھوں سوال جنم گھندے تے حقیقت دی کھوج دی شروعات تھیندی اے۔
2۔
ودوان
ڈوجھا شبد جیہڑا Agent Noun ہے، جیندا ارتھ ہوندے جانڑن والا یا عالم یا دانشور۔ اے ود تے وان(suffix) کوں جوڑ کے بنڑدے۔ ودوان چھڑا کہیں شے دی جانڑوندی ہوونڑ دا ناں نئیں یا بہوں ساری information کٹھی کرن والا وی ودوان نئیں ہوندا، بلکہ اوندے پچھوں پوری فہم، عقل تے بصیرت ہوندی اے پئی۔
پرانڑ روایتاں اچ ودوان دا اچیرا ہوونڑ ایں گالوں وی ہا جو اوندے کردار، بول چال، تے سماجی زمہ داریاں دا پورا اردارک ہوندا ہا، چھڑا کتاباں یا لکھتاں یا شبداں دی حد تک ودوان کئیں کوں نئیں آکھیا ونج سگدا۔ ایکوں اساں “agent of cognition” وی آکھ سگدے ہیں۔ ودوان ٹردیں پھردیں اپنڑے خیالیں تے اعمالیں اچ شعور تے آگہی دا استعارہ ہوندے۔
3۔
ویدنا
تریجھا شبد “ویدنا” جیہڑا Abstract noun اے، اتلے ڈونہاں کولوں بالکل انج ارتھ رکھدے، جیندے مطلب ہوندے درد، تکلیف، ازیت، یا او کیفیت جیہڑی شعور اچ محسوس تھیندی اے۔ اے “ود” تے “نا” (suffix) کوں جوڑ کے بنڑدے۔
آگہی اچ درد، یا او جانڑی ہوئی پیڑ، یا experienced cognition کوں ویدنا آدھن۔ اتھاں جانڑن چھڑا عقل/بدھی دی سطح تے نئیں بلکہ من تے وجود دی سطح تے ہوندے۔ بدھ فلسفے اچ ویدنا کوں انسانی تجربے دی پہلی پوڑی منیا ویندے کیوں جو انسان سبھ توں پہلے تن تے ساہندے تے ول سمجھدے۔ ویدنا گیان دی او ڈونگھ اے جیہڑی تجربے تے حساسیت نال تن من تے سہی ویندی اے یا آکھوں جانڑی ویندی اے۔ بھانویں جو منڈھلا شبد ہکو ہا پر suffix اتھاں semantic layers اچ جانڑن تے احساس کرن یا ساہونڑ کوں انج انج کر ڈیندے۔

“گیان تے درد دا سمبندھ”

اتلے شبداں دا ارتھ ڈسن ایں پاروں وی ضروری ہا جو اساں گیان تے درد دے آپتی سمبندھ کوں نجھا تے ڈیکھ سگوں۔ اتھاں ہک نقطہ جیہڑا ہتھیں آندے او اے ہے جو ہر وڈی آگہی پچھوں ویدنا دا کمال ہوندے پیا۔ ویدنا متوں کوئی ودوان ہوونڑ دی چس نئیں چا سگدا، تے ودوان اچ رلت دی گنجائش وی کینی ہوندی جو او کئیں مکھوٹے پچھوں لکے یا ہربے استعمال کر تے ودوان بنڑ ونجے۔ ودوان بس ہوندے پیا تے او اپنڑی حساسیت وچوں ہی گیان ڈیندے، بدھ وانگوں تن تے ساہندے تے اے زہر اوکوں ٹردیں پھردیں پیونڑی پوندی اے۔ (اے کتلی زہر اے یا کتلی ماکھی اے، اے ودوان ہی جانڑدے)۔ ہر گیانی کئیں نا کئیں ویدنا اچ ضرور لنگھدے، تے اے ویدنا برہا دی صورت، وچھوڑے دی صورت، عشق دی صورت یا کئیں وی بئی ازمائش دی صورت ہووے۔ بندے کوں ککھ کنوں لکھ کرنڑ پچھوں ایندا ہتھ ہوندے پیا تے پیڑ اچوں لنگھیا بندا مونجھا تاں ڈسدا ہی ہے۔
~ نینہہ فرید فَقر دی مُوڑی
ٻاجھ برہوں دے کُل ڳل کوڑی
جتھ آگہی آندی اے، درد تاں ودھدے پیا ہر جانڑوندی نال۔ یا ایں آکھوں، آگہی دا تصور درد متوں ناممکن جئی شے ہے، تے کئیں ویلے اساں ڈیدھے ہیں، pain یا tragedy ساکوں اتھائیں کتھائیں نفسیات دا سونہاں وی بنڑیندی اے۔
تے جیکر نجھا ڈیکھوں تاں ودوان آپ کیتے کمفرٹ زون گھٹ ہی گولیندے۔ اینویں ٹریجیڈی کوں تن تے ساہونڑ چاہندے، شاعراں تے لکھاریاں اکثر اے اپنڑی فیلڈنگ آپ سیٹ کرنڑ آلا نظام چلدا پیا راہندے۔ او نطشے وانگ “last man” کنوں کریر وی کھاندن تے کمفرٹ زون کنوں ودھ ٹریجیڈی دی اہمیت وی شعوری یا لاشعوری طور تے سمجھدن۔ بدھ دا گھروں ونجن تے جنگل جنگل جھاگنڑ، ہڈیاں دی مٹھ تھیونڑ سبھ ویدنا ہا تے اے سبھ انہیں شعوری طور تے اپنڑے تن کیتے چنڑیا۔

خواجہ فرید دی ویدنا دا پراسس کجھ اینویں ہے:
~ منہہ دھوڑ مٹی سر پائیم
سارا ننگ نموز ونجائیم
ہتھوں الٹا عالم کھلدا

اے آپوں جانڑ جیہڑا منہہ دھوڑ مٹی سر پاونڑ اے، کتھائیں ساڈے لاشعور اچ ویدنا دو چھک تاں نئیں؟ یا ایہہ جیہڑا ہر شے اپنڑی گال تے ہر شے سہا تے ننگ نموز ونجا تے جیہڑی فقر دی موڑی ساکوں ملدی اے، کتھائیں او ویدنا دا پراسس تاں نئیں؟
جیہڑا گیان ویدنا متوں ہووے، او چھڑا سطحی راہندے تے جیونڑ دی آدرشیں اچ پوری رلت جوگا نئیں ہوندا۔ اینویں جیہڑی ویدنا ‘ود متوں ہووے، او چھڑا ہک درد ہے، انڑ سنجاتا، انڑ جانڑیا تے او وی بس ہک تن دی حد تئیں تکلیف یا درد اے، اوندے وچوں کوئی درشن نئیں پھٹدا۔
اصل اچ بندے دا کمال انہاں تریہے شئیں دی رلت وچوں کتھائین جاپدے، جتھ جانڑنڑ، جانڑوالا تے پیڑ، درد (آگہی) آپت اچ گنڈھل ہوندن۔ خشی کنوں ودھ درد فقر دی شے ہے، ہاسہ وی بھانویں جو بیش قیمتی شے ہے پر ہنج دا مول وی کوئنی۔ چھڑے درد تے ویدنا (فکری یا آگہی دی پیڑ) اچ بس ایہو فرق ہے جو ہک درد ساکوں pieces اچ تقسیم کنوں بعد اوندی نویں شکل صورت اچ نواں جم نئیں ڈیندا، تے ویدنا ساکوں ہر ریشے تے کرچی ہر ٹوٹے وچوں نواں جیون دان کر ڈیندی اے۔
ویدنا ہک Mystical Experience ہے، جیہڑی عاشقیں کوں شاعر، شاعریں کوں musician تے میوزیشنز کوں سرل سر دے ست دا سونہاں کرنڑ اچ تڈ بنڑدی اے۔ پیڑ تلی دا چھالا اے جیکوں سانبھ سانبھ رکھیجے تے ایہا برہا ہے، ایہو کرب ہے، ایہو آگہی دا چچلا اے، جیہڑی گوتم کوں بدھ، منصور کوں حلاج تے فرید کوں فریدنڑ یار بنڑاونڑ جوگی اے۔