اڄ کل دی ڳالھ ہے جیو ٹی وی دے ٹاک شو “آج شاہزیب خانزادہ کے ساتھ” وچ، ملتان دے ہک مقامی رپورٹر ہک خوفناک ڳالھ کیتی ہے۔ جلالپور پیر والا دے نیڑے ہائی وے وچ بریچ پئے وی 24 گھنٹیاں پچھوں علاقے وچ ٻوݙ کوئی خاص نہ گھٹی۔ لوک پریشان ہن، انہاں دے گھر پاݨی نال گھیرے ہوئے ہن، انہاں دیاں فصلاں تباہ تھی ڳئین۔ تے رپورٹر اے وی آکھا جیھڑا مقامی لوک تے کجھ سوجھواݨ وی چپ چپاتے آہدے کھڑن جواصل مجرم صرف ٻوݙ نئیں، بلکہ نواں بحال تھیوݨ آلا پنجند بیراج ہے، جیڑھا ایشین ڈویلپمنٹ بینک (اے ڈی بی) دی فنانسنگ نال بݨیا۔
ایں بحالی پراجیکٹ، جیڑھا ایں مارچ 2025 وچ مُکا، پنجند کوں محفوظ تے جدید بݨاوݨ دا وعدہ کیتا ہائی۔ ایں نویں ڈیزائن 850,000 کیوسیکس کوں ارام نال گزارݨ دی تݙ ماری۔ بَھل اَڄ اِتھوں کنوں تھولا یانی 500,000 توں 680,000 کیوسیکس تے وی، پاݨی اتھوں تیکھا نئیں واھندا پیا۔ کیوں؟ کیوں جو ݙو اہم ڈیزائن فیچرز – مرکزی ویئر وچ “اینڈ سِل”، تے “کنکریٹ ڈیوائیڈ آئی لینڈ” – دریا دی قدرتی وَہیند دا اپُٹھ کریندے پئے ہن۔ سادہ شبداں وچ، “اینڈ سِل” دریا دے تل اچ ہک اُُتے چَوا ہویا بُلاک ڄیاں ہوندے ۔ ایندا ارتھ پاݨی دی ہلچل (turbulence) کوں قابو کرݨ ہوندے۔ پر جے ایہہ ڈھیراُچا ہووے، تاں ایہہ ݙک بݨ ویندے، اتے دریا کوں پیچھاں چا ہَکلیندے۔ “ڈیوائیڈ آئی لینڈ”، انجنیئراں موجب جیندا َارتھ چَھل کوں قابو کرݨ ہئی، عملی طور تیں موہیں کوں سوڑا کر کراہیں ٻوݙ کوں مَٹھا کر ݙیندے اتے ریت مٹی (silt)کوں پچھ تے پَھسا ݙیندے۔ رل مل کراہیں ایہہ جُسے (structures) اُتار (upstream) اچ پاݨی/دریا کوں اُچا کریندن – اے ایہو بکھیڑا ہے جیندے موجب اڄ جلالپور پیر والا ٻُݙا پئے۔ ٻوݙ دے پاݨیاں کوں تیکھا کرݨ دے بجائے، ناں جوگی نویک (so-called modernization) اتے بحالی دریا کوں گھوگھا ݙِتی پئی ہے۔ ظلم اے ہے جوہک پراجیکٹ جیڑھا سیفٹی وَدھاوݨ کیتےفنانس کیتا ڳئے، اوں گھاٹا وَدھاۓ۔ ڄیرھے شاہر تے وستیاں انہاں ڈویلپمنٹ بینکاں تے انجینئرنگ ماہراں دے ہتھیں چڑن، او اڄ یکے ٻوݙ اڳوں آڳئین۔
ایہہ پہلی واری نئیں جو انجینئرنگ، انڈس بیسن دے ݙکھ ودھائن۔ اینجھے آفتیں دا لمبا چوڑا اتے کوہترا اتہاس ہے۔ لیفٹ بینک آؤٹ فال ڈرین (ایل بی او ڈی) سیم تھور آلے پاݨی کوں لوڑھݨ کݨ بݨایا ڳیا ہئی، اومہا مینہاں ایلے ہک کندھ وانگ پاݨی دی ݙک ٻݨی جیندے موجب ٻوݙ دے پاݨیاں سندھ دے پوادھی پاسیوں تباہی مچائی اتے ہک پورے لینڈ سکیپ کوں ٻُݙا چھوڑا۔ ورلڈ بینک دے اپݨے انسپیکشن پینل وی پُچھے اے مناں جو انہیں دی ڈیزائن غلطیاں آفت کوں ودھایا۔
ایں تراویں اے۔ ڈی۔ بی دی فنڈڈ چشمہ رائیٹ بینک کینال (سی آر بی سی-فیز III) رود کوہیاں دے قدرتی راہواں کوں لتاڑا۔ اوندا کراس ڈرینج ورک غلط ڈیزائن کیتا ڳیا۔ 2022 دی ٻوݙ وچ رودکوہیں تباہی مچائی۔تونسہ شریف تحصیل دے وݙے حصے کوں ٻݙا ݙتا۔ دمانئیں اپݨا پراݨا رود-کوہی پاݨی دے نظام کنوں ہتھ دھوتے اتے تݙھاں دی نہر کہیں کھاتے دی نئیں بچی، dysfunctional ہے۔ ولا وی پاکستان ہݨ تائیں اے۔ ڈی۔ بی دا قرضہ لہاوݨ کݨ لکھاں ڈالر ݙیندا کھڑے۔ اے۔ ڈی۔ بی دے اپݨے انسپیکشن پینل وی منا جو مقامی گِلے جائز ہن۔
ورلڈ بینک دا وی آپݨا کوھترا ونڈا ہے۔ تونسہ بیراج بحالی پراجیکٹ وچ، ہیٹھار (downstream) سیکنڈری وئیر دے رَلݨ نال ہک نویں ݙک بݨائی۔امداد کرݨ دے بجائے، ایں پاݨی کوں اُٹھݨ تے لیفٹ مارجنیل ٻن تروڑݨ تے مجبور کیتا جیندے پاروں کوٹ ادو تے مظفر گڑھ ٻݙ ڳئین۔ ایں پاروں ارباں ڈالر دے نقصانات تھئے۔ مقامی لوکاں ایں بارے خبردار کیتا ہائی بھل اِنہاں دی ناہ سُݨی ڳئی۔
تے ہݨ پنجند دی اوہا کہاݨی ہے، انہاں دی اوہا آکڑ ہے اتے نتیجہ وی ہکو اے۔ جلالپور پیر والا وچ، لوک چھتاں تے بیٹھے ہن، جیرھیاں ہولیں ہولیں ݙھاندیاں ویندین۔ سیت پور، علی پور، تے ہُݨ شجاع آباد وچ، لوک پاݨی وچ ٻُݙے پئین۔ ستلج تے چناب دے ٻوݙاں دا کٹھ، اُٹھایا ہویا اُتار، موٹر وے ایم-5 دی ݙک ، اتے سب توں ودھ پنجند بیراج اچوں پاݨی دے تیزی نال گزرݨ وچ ناکامی – ساریاں شئیں رَل کنیں انہاں وَسباں کوں سمُندر بݨا چھوڑے۔لکھاں لوک اوکھ وچ ہن۔ ول وی کوئی پچھݨ آلا نئیں: ناں کوئی ملٹی لیٹرل ڈویلپمنٹ بینکاں جیویں ورلڈ بینک تے اے۔ ڈی۔ بی کنوں پُچھدے۔ ناں پنجاب دی انجینئرنگ بیوروکریسی وَلدا ݙیندی ہے جو کیوں اُنہاں رَل کے لکھاں لوکاں کوں ٻݙا چھوڑے تے پاکستان کوں غیر ملکی قرض وچ گھیلا ہنیں۔ اِنہاں رَل مِل کیں وسیب کوں پروجیکٹاں دے لفافاں اچ آفتاں ݙتن۔
سبق چٹا ہے۔ ساݙے انجینئرنگ ادارے، غیر ملکی بینکاں دی ٹیک نال، بچاؤ دا وعدہ کریندن اتیں ݙیندے تباہی ہن۔ ہر واری ڄیلے او دریاواں کوں ݙڈھپ نال ٻݙھیندے ہن ، کنکریٹ دے ڈھیر لا کرائیں ٻنھ ٻَدھیدن تاں ایں سچ کوں بُھل ویندن جو دریاویں کوں جاہ لوڑیندی ہے۔ ایں دا حل ودھیک ݙک نئیں، بلکہ قدرتی ڈرینج دی بحالی تے دریایں کوں ساہ گھنݨ دی جاہ ݙیوݨ ہے۔ اے حل ایں برطانوی نوآبادیاتی ہائیڈرالکس دے بھؤ کوں سر توں ہٹاوݨ دا جگرا منگدے۔
چھیکڑ تے ہک سیاسی سچ اکھیجے تاں جݙاں تئیں سرائیکی وسیب دی حکومت تخت لہورکنوں کیتی ویسی تاں ایندا کجھ نئیں بݨنا۔ وسیب دی خود مختاری، سرائیکی صوبہ ضروری ہے تاں جو تل وطنی علم، مقامی رواج، تے مقامی لوڑ لاڑ کوں ݙیہدے ہوۓ پاݨی تے ٻوݙ دی ٹھیک راند (managment) گھڑی ونڄے۔ کالونئیل دور توں پہلے لوکاں دے آپݨے نظام ہَن، اُتم بے شک نہ ہوسن بھلا زمین نال ڳنڈھیل ہَن۔ اج میگا پراجیکٹاں اِچوں اساݙا حاسل واسل نِری بربادی ہے۔
2025 دی پنجند تے ٻوݙ چھڑی قدرتی آفت نئیں، اے ہک انجینئرڈ تباہی ہے۔ جے تئیں اساں پاݨی دی نویں راند نہیں رچیندے تے جݙاں تئیں سرائیکی لوکاں کنیں اپݨی قسمت دے فیصلہ کرݨ دا اختیار نہ ہوسی، اینجھیاں مصیبتاں نہ ٹلسن۔
نوٹ: ایں لکھت دی انگلش کنیں سرائیکی وچ اپترائت امجد مَہدی کیتی ہے۔