شاعری کیا ؟ ایندا بندے دے حقیقی مسائل نال کتنا تعلق ءِ؟ کیا شاعری محض لفظیں دی کھیڈ ءِ؟ ایہو جہیں ٻہوں سارے سوال ہن جیڑھے بندے دے ذہن ءِچ آندن جیڑھلے او شاعری یا آرٹ دے بارے سوچیندے ۔ کیوں جو بظاہر جیوݨ دا جیڑھا عام ور تارا ءِ، بندے دے جیڑھے عام سُکھ ہِن، اوندیاں جیڑھیاں عام خُشیاں ہن، جیڑھیاں چیزاں اونکوں آرام ݙیندین ‘ اُنھیں دا تاں کئی سمٻندھ شاعری نال نہیں بݨدا
۔
ہک سائنسدان ، ٹیچر ، ڈاکٹر ، مستری تے کاریگر دی سمجھ آندی ءِ جو سوسائٹی وچ کوئی نہ کوئی مفید کم کریندے ، جیندے نتیجے و چ ساکوں سُکھ مِلدے ۔ ہک کاریگر پلنگ بݨیدے تاں جو رات کوں ساکوں چنڳی نندر آوے ۔ ہک سائنسدان ریڈیو ایجاد کریندے تاں جو ساکوں باقی دنیا دیاں خبراں مِلن ۔ پلنگ آرام دہ ہوݨا چاہیدا ءِ جو ساکوں سوکھ ملے پر پلنگ دے خوبصورت ہووݨ دا بظاہر ساݙی نندر نال کئی تعلق نیں۔ تاں وت اساں شئیں دے بہتر استعمال دے نال نال اُنھیں کوں سوہݨا وی ݙیکھݨ چاہندے ہئیں۔ آخر کیوں ؟
اے اینجھا سوال ءِ جیندا سائنس کنوں کئی جواب کوئے نی ۔ اے نِرا پِِرا آرٹ دا مسئلہ ءِ ۔ سُہݨپ صرف بندے دی لوڑ ءِ ۔ مَنجھ کوں تاں ایں ڳالھ دی ضرورت نیں جو اوندی بَندُر کتنی سوھݨی ءِ یا گھوڑے دے سُمبھ کتنے سوہݨے ہن، اے گھوڑے دا مسئلہ وی نئیں ۔ پراے بندے دا مسئلہ ہے جو انکوں تن کَڄݨ کیتے صرف کپڑا ضرورت نئیں۔ کپڑے دا سوہݨا ہووݨ تے چنگاں سِیتا ہویا ہووݨ وی اوندا مسئلہ ءِ۔ اینویں جیوݨ دا مسئلہ ءِ جو کیا بندے کوں چیزیں دی تھوڑیا اُنھیں دی زیادتی خُش رکھ سڳدی ءِ؟ کیا بندہ محض اچھا ٹکر کھا کے زندہ رہ سڳدے؟ اچھی موسیقی اونکوں خُش نئیں کریندی؟ بندے کوں پالے کنوں بچݨ کیتے صرف گرم کپڑے دی لوڑھ ءِ یا اوندا چنگاں سیتا ہویا ہووݨ وی ضروری ءِ ؟ کہیں پہاڑی چشمے کوں ݙیکھ کے صرف اوندے نال ساکوں اپݨی تریہہ لہاوݨ دا خیال آندے یا اوندے ݙیکھݨ نال خُشی دے کئی ٻئے جذبے وی اُبھرون ؟
کیا کَھجیں دا ہک جُھنڈ ݙیکھ کراہیں محض پِنڈ کھاوݨ دا خیال آندے ؟ ہاں اِتھاں اے سوال ضرور اُبھردے جو کیا بندہ ایہو کُجھ ءِ جیڑھا ساکوں بظاہر نظر آندے؟ جیکوں کھاوݨ کیتے ٹُکر چاہیدے، پاوݨ کیتے کپڑا چاہیدے تے سُمھݨ کیتے پلنگ چاہیدے۔ پر اساں ݙیہدے ہئیں جو اونکوں ٹُکر کیتے صاف تے سوہݨا تھاں وی چاہیدے جیندے وچ او کھاݨا رکھ کے کھاوے۔ کپڑے دے نال اونکوں سوہݨا سیتا ہویا وی ہووݨا چاہیدے ۔ تاں ساکوں محسوس تھیندے جو بندے دے اندر ہک ٻیا بنده وی موجود ءِ جیندیاں ضرورتاں پیلھے بندے کنوں وکھریاں ہن۔ او ݙوجھا بندہ جیڑھا لُکیا ہوئے، جیندے اُتے اساں اکثر توجہ نیں کریندے۔ شاعری یا آرٹ اوں Neglected بندے دا مسئله ءِ ۔ دنیا دے سارے فنونِ لطیفہ، موسیقی ، مصوری یا شاعری اوں اَندر دے بندے کوں سَمجھݨ سانگے وجود ءِچ آئین ۔ ایں واسطے اے بندے دے اندر دا مسئلہ ءِ۔ اے اوندا روحانی مسئلہ وی ءِ تے جمالیاتی مسئلہ وی۔
شاعری دا جمالیاتی پہلو
انسان ابتدا کنوں یا جنت کنوں نکلݨ کنوں اَڄ تائیں مُسلسل اپݨے گرد وپیش کوں خوبصورت تے سُوہݨا ݙیکھݨ دی جدوجہد کریندا آندے تے چیزیں کوں اپݨیاں لوڑاں مطابق شکل ڈیوݨ کیتے چیزیں دی ماہیت ڄاݨن ٻہوں ضروری ءِ ۔ ایں عمل ءِچ ہر قدم تے اونکوں نویں انکشافات تھیندن ، نویں تجربے حاصل تھیندن تے نویں روشنی ملدی ءِ ۔ ایں روشنی وچ او چیزیں کوں پرکھݨ دے نویں طریقے ڳولیندے ۔ اوندے نال نہ صرف اوندا گردوپیش بدلدے بلکہ اوندے اپݨے اندروی تبدیلی آندی ءِ ۔ اونکوں چیزیں دی Quality دا پتہ چلدے، جیندے نال اوندے اجتماعی تے انفرادی شعور وچ وادها تھیندے، جیندے نال اوندی شخصی ترقی Development تھیندی ءِ ۔ اے مسلسل عمل جتھاں چیزیں ءِچ عددی Quantitative تبدیلی اَننیدے، اتھاں Qualitative تبدیلی وی اَننیدے یعنی چیزاں معیاری ہوون ۔ چونکہ اے سب کجھ آدمی اپݨے ماحول ءِچ بہتری کیتے کریندا پیا ہوندے ۔ ایں آکھوں جو او اپݨے اڄ کوں اپݨے کل کنوں سوکھا ݙیکھݨ چاہندے تے ایہو اوندا اپݨے ماضی تے اپݨے گردو پیش دا تقابلی مطالعه ہک پورے جمالیاتی نظام کوں تشکیل ݙیندے تے اے مطالعہ جتنی دیانتداری نال کیتا ویسی اوندا اڄ اتنا خوبصورت ہوسی ۔ ایندے نال نال اے اڄ اوندے آوݨ آلے کل دا ماضی وی ءِ۔ او اڄ دی خشی کوں کل دی خشی بناوݨ کیتے اپݨے پچھلے تجربے دا تسلسل وی چاہندے، جیندے کتے اونکوں ہر وقت اپݨے آپ کنوں باخبر رہݨا پوندے تے اپݨیاں پچھلیاں کامیابیاں دا مسلسل ریکارڈ رکھݨا پوندے تے او ریکارڈ اوندا شعور ءِ – چیزیں کوں پرکھݨ دا ݙا ءِ ۔ اے ݙا ݙو طراں دا ءِ ۔ ہک علمی تے ݙوجھا فنی۔ شاعری دا تعلق اوں ݙوجھے طریقے نال ءِ۔ شاعری بندے دے اندر سُهݨپ دا ہک پورا نظام وضع کریندی ءِ- آوݨ آلے کل دے خواب ݙیندی ءِ – آوݨ آلے کل دیاں خوبصورتیاں کوں بشارت دی شکل وچ بندے دے سامھݨے گِھن آندی ءِ تاں جو آوݨ آلے کل دا کُراڑ اوندے کیتے آسان تھی ونڄے۔ جمالیات دا اے سارا نظام ساݙے پچھوکڑ نال جُڑیا ہویا ہوندے ۔ تمام فنون لطیفہ شاعری سمیت ساݙی پچھلیں نسلیں دی کامیابی یا تجربے کوں اڳلی نسل دو ورثے دے طور تیں منتقل کریندے تے اے ورثہ جتنے سودھے تے سوہݨے طریقے نال اڳلی نسل کوں پُڄسی ، اتنا اوندے کیتے اڳوں دا رستہ سُکھا تے سوکھا بݨیسی۔ ہݨ جے تساں چرخہ اپݨی دھی کوں ݙاڄ وچ ڈیو تاں اونکوں کِتھاں چا کے ٹُرسی ۔ ہݨ تاں محض او سفیلیں تے رَکھیا ہویا ݙسسی یا وت شاعری ءِچ کہیں لطیف علامت دے طور تے نظر آسی ۔ پر چرخہ ساݙے اجتماعی لاشعور و چ زنده را بسی ۔ اے ڳالھ تاں طے ہے جو بندے دا سِکھݨ دا عمل تاں ہمیشہ راہسی نے سِکھݨ دی تعلیم ءِچ تاریخ لِکھݨ وی شامل راہسی تاں ریت وی کہیں نہ کہیں شکل ءِچ ٹُردی راہسی ۔ شرط اے ہے جو بندہ اے سیارہ نہ چھوڑ ونچے ۔ تاں کیا وت اے ریت نہ ٹُردی راہسی ؟
بندہ اپݨے ماضی نال اپݨی ریت دے حوالے نال جڑیا ہوئے ۔ چون کہ ساݙے کولوں ” عبرانی روایت ” زیادہ مضبوط ہے، ایں واسطے اساں بندے کوں دل مٹی ءِچ پور ݙیندے ہئیں۔ مٹی دی امانت ولا مٹی کوں ݙے ݙیندے ہئین ۔ ساڑݨ دی روایت ہݨ ساݙے کولوں مک ڳئی ہے ۔ ایں واسطے ساڈی ننویں شاعری ءِچ مسواݨ دا لفظ ورتیجݨ مک ڳئے ۔ قبرہݨ ساݙے اجتماعی لاشعور وچ کلهی ره ڳئی ءِ ۔ مسواݨ ہݨ لغت وچ رہ وَیسی۔ لغت وی در اصل لفظیں دا قبرستان ءِ ۔
ڳالھ کہیں ٻئے پاسے ٹُر ڳئی ہے ۔ اساں ڳالھ پئے کریندے ہاسے روایت دی تے روایت وی ساݙی جمالیات دے وݨ تݨ وچ ٻہوں وݙا رول ادا کریندی ءِ ۔ روایت دا سبھ توں وݙا سمبندھ شاعری نال ءِ۔ آپݨے وݙ وݙیریاں دیاں تمام کامیابیاں جیڑھیاں جیوݨ کوں سوہݨا تے سُکھا کرݨ وچ انھیں حاصل کیتین، اُنھیں کوں اڳلیاں نسلیاں تئیں پچاوݨ ءِچ جیڑھا رول شاعری دا رَیہے، او ٻئے کہیں فن دا نئیں رَیہا ۔ موسیقی مصوری تے ٻئے باقی فنون گُنگے ہوندن جیکر اُنھیں دے پچھوں شاعری نہ کھڑی ہوندی۔
شاعری دا روحانی پہلو
کہیں حد تئیں اے ڳالھ اساں سَمجھݨ ءِچ کامیاب تھئے ہئیں جو سُھݨپ بندے دا روحانی مسئلہ وی بݨدے۔ کئی بہوں ودھیا عطر تیل آئی کُپی وچ پا کے کہیں کوں پیش کیتا ونڄے تاں اوندی خشبودی خاصیت تاں اونویں راہسی پر پیش کرݨ آلے کوں اتنی خُشی نہ تھیسی جتنی جے اوکہیں ٻہوں سوہݨی شیشی وچ ݙتی ویندی۔
خوبصورتی ، تناسب تے توازن محض اَکھ دا مسئلہ نیں بلکہ پورے آدمی دا مسئلہ ءِ۔ آرٹ یا شاعری کئی فلسفیانہ آدرش نئیں رکھدے تے نہ اے شاعری دا مسئلہ ہے ۔ اونویں تاں شاعری نہ پڑھے بغیر وی زندگی گُذر ویندی تے ٻہوں سارے بندے اینکوں وادھو وی سَمجھدن تے اپآے دعوی ءِچ او اتنے غلط وی نئیں کیوں جو اساں ہر چیز نال اوندا اَفادی پہلو اپݨے اَگوں رکھیا ہویا ہوندے۔ عقل تے دلیل جیڑھی شے کوں چنڳاں سَمجھدی ءِ، اساں او ڳالھ مَن گھندے ہئیں۔ ایہا ڳالھ ء جو تمام مذاہب وی بندے کوں کجھ بشارتاں ݙتیاں ہوئین تاں اساں اُنھیں کوں مَن گھندے ہئیں پر زاہد نے عابد لوگ اپنی عبادت وچ کݙاہیں کݙاہیں اوں مقام تے پُڄ ویندن جو اُنہیں کیتے اڳوں دا کئی وعدہ یا بشارت عبادت دی ترغیب نئیں بݨدی ، بھل جو اُنہیں دی ذات دے عرفان دا سبب بݨدی ءِ ۔ ” شاعری جزو نیست از پیغمبری” شاید ایہو جہیں موقعیں واسطے آکھی ڳئی ءِ۔ عرفان ذات دے ایں سفر ءِچ شاعری دی لوڑ پوندی ءِ ۔ او سفر معین الدین چشتی کوں در پیش ہورے یا عثمان ہارونی کوں۔
“نمی دانم کہ آخر چوں دم دیدار می رقصم ” نہ ڄاݨدیں ہوئیں وی نجی زندگی دی کہیں مادی تسکین دے حصول دا سبب کائیں نی ۔ ناچ ݙیکھݨ آلے دے نال نال نَچݨ آلے دا وی تاں کئی مسئلہ بݨدا پئے جیڑھا اونکوں نَچݨ تیں مجبور کریندا پئے ۔ یقیناً اے اوندا کئی روحانی مسئلہ ءِ ۔ کئی اینجھی ڳنڈھ جیڑھی نئیں پئی کُھلدی، کئی اینجھی ترنگ جیڑھی اونکوں نَچݨ تے مجبور کریندی ءِ۔ ایں ترنگ ءِچ او نَچدیں ہوئیں اپݨی ذات دی کہیں اینجھی چھپی ہوئی خواہش دی تسکین چاہندے جیڑھی اونکوں عقل تے دلیل سمجھا نہیں سڳی۔ سائنس دی ݙتی ہوئی کئی مادی سہولت اونکوں خشی نہیں ݙیندی تاں وت اونکوں ذات دے اندر جھاتی پاوݨی پوندی ءِ تے اوکتھاہیں ٻہوں جھکے تے ڳُجھے زمانیں ءِچ اپݨی کہیں ادھوری خواہش کوں لَبھݨ دی کوشش کریندے ۔ گُھپ اَندھارے ءِچ ݙیکھݨ دی خواہش – – – – – کیا ایں خواہش دے پورے تھیوݨ دا کئی عملی ذریعہ ہے ؟
سیاݨے آہدن جو تُہاݙی اَدھوری خواہش ہمیشہ اَدھوری راہسی۔ اوندے پورے تھیوݨ دا ویلا اوہو ہا جیڑھے ویلے اوخواہش جَمی ہئی تے ہݨ اے اَدھور ہمیشہ اوندے نال راہسی ۔ اَساں قصہ کیوں سݨدے ہئیں ؟ قصہ گھتݨ ساکوں چنڳاں لڳدے کیوں جو اساں کہیں ویلے وی کلھے نِہسے رہݨ چاہندے ۔
چُپ ساکوں ݙریندی ءِ- چُپ ساݙے اندر دے بھئو ٻاہر کڈھ آندی ءِ ۔ اندھارا ساکوں اپݨے چُدھار کنوں انج کر ݙیندے ۔ اساں ہک ٻئے دے نال ایں واسطے وی جڑیے راہندے ہئیں جو اساں موت کولوں ݙردے ہئیں۔ اے گالھ کتھائیں ساݙے لا شعور ءِچ ٻہہ ڳئی ءِ ۔ جیکر اساں اپݨے ساتھ کنوں وچھڑ گیوسے تاں ساکوں بلائیں کھا ویسن ۔ ہݨ ایں ݙریا بھئو کئی شکلاں بݨا گھدئین۔ – وچھوڑا وی اوندی بک شکل ء پر کئیں کنوں و چھوڑا؟
اے ہک سوال ءِ ۔ ݙوجھا سوال موت دا ءِ، فتا دا ءِ۔ تمام مذاہب ایں خوف کوں دور کرݨ دی ٻہوں کوشش کیتی ءِ پر بندہ فتا دے خوف توں نکل نئیں سڳیا ۔ او اپݨی بقا دے ٻہوں حیلے جوڑیندے ، اوندی اپݨی نہ ءِ سہی ، چلو اوندے ناں دی بقا، اوندی نسل دی بقا ۔ کتنے لوگ ہن جیڑھے ایں یقین نال مَردن جو اساں امر تھی گئے ہیں ……؟
آدم کنوں ایں دم تائیں اساں اوں جنت کوں لَبھدے ودے ہیں جیڑھی ساکوں ایں سارے بھئو کنوں بچا گھنسی ؟
اساں ایندے کیتے کتنے ٻاݨ مریندے ہئیں تے اوندے نتیجے ءِچ اساں کیا تھی ڳئے ہئیں ۔ فطرت دی اے ساری پراسراریت کتھائیں ساݙے اُتے کُھلدی کھڑی ءِ۔ ساݙی بے بسی ، جبرتے اختیار دے ءِے سارے مسئلے وی دراصل اوں ازلی بھئو دا حصہ ہن ۔ جنت ، وصل ، و چھوڑا سب دی ہکو ءِی وجہ ءِ ۔
ساݙے گذرے ہوئے تے آوݨ آلے کل دے درمیان جیڑھا اَڄ دا پل ءِ، ایہو ءِی سارا جیون راز ءِ۔ اینکوں اپݨے آوݨ آلے تے گُذرے ہوئے کل نال کینویں جوڑیندے ہئیں، ایہو ہی ساݙی زندگی کرݨ دا ݙا ءِ۔ ایں ہک پل دے کتنے تقاضے ہن، ساݙے تن دے تقاضیں کنوں انج …… ہک لمبے پندھ دے پاندھی وانگ، پندھ جیڑھا لمبا وی ءِ تے اݨ ݙِٹھا وی۔ اینکوں رُوپِٹ کے تاں نہسے گُذار سڳدے پر ایں سچ کوں منݨ واسطے وی اَساں تیار کوئے نی جو جتھاں ایندا اَنت تھیندے ٻس اتھائیں اَساں پُڄݨے۔ تمام مذاہب تے آدرش ایہو کُجھ ݙسیندن – اساں مَنیندیں ہوئیں وی ایں ڳالھ کوں نئیں مَنیدے۔ ایں اَنت کنوں ݙردے ہئیں ۔ ساݙے اندر کتھائیں شک ءِ ۔ کئی ڳالھ حالی تئیں پردے وچ ءِ۔ اساں اپݨے خواہیں وچ، اپݨے خیالیں وچ آوݨ آلے کل بارے سوچیندے ہئیں۔ اوندی گُذارݨ دے منصوبے بݨیدے ہئیں۔ کݙاہیں ول گُذرے کل دو ݙیہدے ہئیں تاں ساکوں لڳدے جو وَل پچھوں تے وَل ونڄوں، او ویلا ساکوں ہَکلاں مریندے۔ اساں خوابیں وچ اَڳوں دی کہیں سِک دا اظہار کریندے ہئیں۔ تاں دی اے کݙاہیں گُذریے ہوئے ویلیاں دے وچ لڳدی ءِ۔ یعنی ہک تانگھ ہے، ہک سک جیڑھی ساکوں پچھوئیں سَݙیندی کھڑی ءِ۔ اساں اپآے ایں نَسٹلجیا کوں کݙاہیں پراݨے گیتیں وچ لبھدے ہئیں، کݙاہیں کہیں مِلدے جُلدے جائیں کوں پینٹ کر کے اساں ایندا اظہار کریندے ہئیں تے اساں اپݨے کل کوں کہیں نہ کہیں طراں اپݨے اڄ نال جوڑن چاہندے ہئیں ۔ بعض اوقات اساں اپݨے آوݨ آلے کل دے سَدھریں نال جوڑن پئے ویندے ہئیں تاں اینویں ساکوں بک لمحے دے ہزارویں حصے وچ او جنت نظر آندی ءِ جیندے وچوں ساݙے ݙاݙے کوں کڈھ ݙتا ڳیا ۔ ہک لمحے دا روحانی تجربہ پورے آرٹ دی بݨیاد ءِ۔ اتھاہیں اونکوں تمام صحیفیں دی سچائی دا یقین تھیوݨ پئے ویندے ۔ اتھائیں اونکوں اپݨی صلیب وی عیسی دے مونڈھے تیں لڳدی ءِ۔ ممکن ءِ بعض لوکیں کیتے اے گمراہی ہووے ۔ او مذہب کوں، اوندے صحیفیں کوں منیندا وی نہ ہووے ۔ پر اوندے کیتے وی اوں لمحے دے ہزارویں حصے دی سچائی دا یقین ہوندے ۔ رقص کوں نہ ݙیکھݨ آلا بندہ وی سچا تھی سڳدے ۔ پر کُھل کے نَچ سڳݨ دی لذت دا شاید اونکوں کݙاہیں وی اندازہ نیں تھی سڳدا ۔ شاعر کوں جادو گر آکھݨ آلے وی ” سبعہ معلقات” مقابلے وچ کئی اوں کنوں وݙی آیت کوں وی کعبے وچ ٹنگݨ دی اجازت ݙے سڳدے ہِن ۔ شاعری دی سچائی دا ایں کنیں وݙا اظہار ٻیا کیا ہوسی۔
ہا البتہ اے سیاݨے دا مسئلہ ءِ جو اَڳوں شاعری دی کیا شکل ہوسی؟ کیوں جو آوݨ آلے کل دے خاب وی تاں اتنے سِدھے سادے کائے نہ ہوسن ۔
اے ڳالھ جو شاعری اپݨے اندر کئی وݙا آورش رکھدی ءِ یا کہیں ٻہوں وڈے مقصد کیتے شاعری کیتی ویندی اے تاں ایں ڳالھ دا حالی تئیں فیصلہ نئیں تھی سڳیا۔ سارے سیاݨے ایں ڳالھ دے حق وچ کائے نی جو شاعری کوں کہیں مقصد دا حصہ ہووݨا چاہیدے ۔ بہر حال جے کئی شاعراے سمجھدے جو اوندے اُتے کئی ٻہوں وݙی ذمہ داری ءِ تاں وت ساکوں اوندے تے اوندے ایں مقصد نال کئی غرض کائینی ۔ جے او شاعری کنوں کئی سیاسی کم گھنݨ چاہندے تاں اوسِدھا سِدھا سیاست دان کیوں نیں بݨ ویندا۔ کیا شاعری، آرٹ بذات خود کئی مقصد نئیں ؟
بہر حال ایندے آتے وی ساکوں اعتراض کرݨ دی اے جیݙی لوڑ کائینی کیوں جو آرٹ دا کم جے بندے دے اندر دیاں ڳنڈھیں کھولݨ ءِ تاں کئی یقین، کئی بشارت تاں اوں ویلے وی موجود ہوندی ءِ جیڑھے ویلے کئی شاعری کریندا پیا ہوندے ۔ سارا آرٹ ایں یقین تے بشارت دا ناں ءِ – ایندے پچھوں اوندی طلب کتنی سچی ءِ ۔ ایہا طلب ءِی شاعری دی پرکھ ءِ تے ایہا طلب ءِی شاعری دی لوڑ ءِ۔
نوٹ اے لکھت “سہ ماہی سرائیکی بہاولپور” دے میگزین وچ شمارہ نمبر 24 ، 1995 وچ چھپی ہائی۔ اینکوں اساں ٹیکسٹ دے روپ وچ ول سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری چاڑھے تاں جو سانجھ تھی سڳے۔