خواجہ غلام فرید چھڑا اُتم “کویتا کار” نَہن پر ہک پَراتم گیانی وی ہَن۔ او ہک اینجھے گُر ہن جیڑھے سبھے بید ابیاس دے ڄاݨوں سنڄاݨوں ہَن۔ اساں “اَگیانیں” کوں انہیں “اَپرم بید” دا گیان ݙتا۔ آپݨی کویتا راہیں او ویدانت، یوگ تے بَھکتی دے گھمبیر وِچاریں تے مَت وِچوں دھانتے ہوئے ہئین۔ ایں سانگ اُنہیں دی جیڑھی کویتا ہے، او وَدھیک پَڑھی سَمجھی نئیں ڳئی۔ جے کہیں اے اَہر کیتے تاں اکثرا اوندا ستیاناس تھئے۔
ہݨ ایں کرشن بھجن کوں چا ݙیکھو جیندا پیلھا بند شام دوارے ہوری (ہولی) کھیݙݨ کنیں ٻَدھیندے۔
بریندرا بَن میں کھیلے ہوری
شام دوارے میرو لال
اے شام شیام، نند لال دی ہوری چھیکڑی بندیں وچ کجھ ایں وَنڄ مُکدی ہے:
داس فرید آکاس ہمارا
دیس ایہو ابِناس ہمارا
آتم سوں کی لاگی چوری
ہوں سنسار رہِت پاتال
ہوری دے رنگیں نال رَسا وَسا اے بھجن چھیکڑ وچ آکاس تے پاتال دے لکشݨ (علامتاں) گھِن آندے۔ اے کرشن بھجن خواجہ غلام فرید دی ہک “چَیتنا تیرتھ” ڄاپدی ہے۔ ایندے وچ فریدݨ سئیں ساکوں سُرڳݨ دے اولے نِرڳݨ دی ڄاݨ سنڄاݨ کَرویندن۔ اایندے وچ کوئی اچھنبھا نئیں جو خواجہ غلام فرید ساکوں سُرڳݨ نِرڳݨ ݙوہیں دی سمجھ سنڄاݨ دا آہدن جیڑھے سبھو “ہک” دے رُوپ َسروپ ہن۔
خواجہ غلام فرید دی ایں “چیتنا تیرتھ” دی سُدھ ٻدھ لاہݨ کیتے ایں لکھت دے میں ترائے َونڈ وَنڈارے کیتن۔ پیلھے ݙو ونڈارےایں کافی دی ڄاݨ سنڄاݨ دے پچھوکڑ دا کم کریندن۔ پیلھے وَنڈارے وچ ویدانت، یوگ تے بھکتی راہیں “برہم”، “مایہ شکتی” تے “جگت جیوت” جہیں وِچاریں تے مَت کوں کھولیا تے پَدھرا کیتا ڳئے۔ اے وِچار تے مَت ایں کافی دا تَل ٻدھیندن۔ ۔ اِنہیں دی ڄاݨ سنڄاݨ مُتوں اے کرشن بَھجن ساکوں پَکڑائی نئیں ݙیندا۔ ݙوجھے وَنڈارے وچ میں ݙکھائے جو ہوری اپݨے لشکݨ وچ “جگت جیوت جنم” تے “آنند رَس” دا ہک ناٹک ہے۔ ساکوں خواجہ غلام فرید دی ایں کافی وچ ایں ناٹک دے درشن تھیندن۔ تریجھے ونڈارے وچ ایں کافی دے ہک ہک بَند کوں کُھولݨ تے پَدھرا کرݨ دا اَہر ہے۔ ایں اَہر وچ انہیں بَندیں دا کرشن بھکتی دے وِچاریں تے مَت سانگ سمورا “سینس” ݙتا ڳئے۔
پیلھا پچھوکڑ: بَرہم، مایہ شکتی تے جَگت جیوت
ویدیں ، اپنشدیں، پراݨ پوتھیں، ویدانت تے بھکتی دے کِھنڈرے وِچاریں تے مَت وچ “برہم” ہک مُنڈھلا سنسکرت شَبد ہے جیندا ڈھڳ ورتارا تھئے۔ برہم شبد دی پاڑ bṛh۔ برہ ہے جیندا اَرتھ “وَدھݨ” بݨدے۔ اردو دا شبد “بڑھنا یا بڑھوتی” تے سرائیکی دا “وَدھ تے “ودھارا” ایں شَبد پاڑ کنیں ای نِکھتن۔ اِیں منڈھلے اَرتھ کنیں ای ڄاݨ تھیندی ہے جو ایں شَبد سا سانگ جگت جیوت دے ودھارے دی ڄاݨ سنڄاݨ نال اے۔
ایں کنیں پیلھوں جو اساں ایں شبد دی وَدھ ڳول پھرول تے پَرکھ پرچول کروں، اے ڳالھ چیتے وچ َرکھیجے جو سندھ ہند دی مَت وچ “اَستی” تے نیستی” دی ہک ٻہوں مُنڈھلی ونڈ ہے۔ ٻدھ مَت، جین مَت دے وچاریں موجب نہ کوئی ہوند “اَستی” ہے تے نہ کوئی “برہم” ہے۔ اے سبھو ساݙے ٻُدھی تے چیتے دے بُھلیکے ہن۔ ایں کیتے اے “ناستک مَت” ڄاتے ویندن۔ ݙوجھی پاسیوں ویدیں، اپنشدیں تے ویدانت دی مَت ہُوند (اَستی) کوں مَنیدی ہےتے ایں سانگ او “آستک مَت” سݙیندن۔ اپنشدیں وچ ایں “اَستی” کوں برہم دا ناں ݙتا ڳئے جیڑھا نویکلا ہے، کیول کلہا ہے، ٻیا کوئی نئیں۔ ” چھاندوگ اُپنشد” آہدی ہے:
“ایکم ایو اَدوِتییَم”
مطلب ہے جو “او کہیں ٻئے مُتوں چھڑا ہکو ہے”۔
یا جیویں “برہدارنیک اُپنشد” وچ ݙسیا ڳئے:
نِہ نَانَاستِی کِنْچَنَ
مطلب “اتھاں (برہم وچ) کہیں تراویں دی کوئی کثرت (نانا) نئیں”۔
اپنشدیں پچھوں برہم دی اے ڄاݨ سنڄاݨ جݙاں “ویدانت وِدیا” وچ سَتھیجی تاں اوندا اَنت نتارا تے اُوتارا اَٹھویں نہویں صدی وچ شنکر اچاریہ ہَتھوں آن تھیا۔ شنکر اچاریہ “اَدویتا ویندانت” دا مُنڈھ ٻَدھیا تے “برہم” کوں نِرڳݨ کر ڄاتا جیڑھا کہیں ڳݨ (صفت) مُتوں ہے۔ جیویں شنکر اچاریہ اپݨی لکھت “ویویک چُوڈامنی” وچ آہدے:
برہما ستیم، جَگن مِتھیا، جیٖو برہما ایوہ ناپرہ
مطلب چھڑا برہم ستیم (ہوند رکھݨ آلا) ہے۔ جَگت مِتھیا (چیتے دا گَھڑیا) ہویا ہے، جِیوت (انفرادی ہُوند) برہم دے سَوا کجھ نئیں۔
ایں لکھت وچ ہک ٻئی جاہ او نِرڳݨ برہم کوں وَدھیک کھولیندن:
نرگُنَم نِشکَلَم نِتْیَم نِروِکلْپَم نِرَنجَنَم
سدا شانتَم نِراکَارَم تتْوَم اَسمی اہَم اوَیَیَم
مطلب او نِرگنم (گݨ مُتوں) ہے، نشکلم (کلا ۔ شریر مُتوں) ہے، نِیتیم (اَمر) ہے، نروکلپم (کلپا ۔ خواہش مَتوں) ہے، نرنجنم (داغ۔ نشان مُتوں) ہے، شانتم (شانت) ہے، نراکارم (روپ شکل َمتوں) ہے، تتَوم (تَت سَتت مُتوں) ہے، او اَسمی (مَیں ہاں) ہے، او آہم (مَیں) ہے، او اوییم (وٹاندرے مُتوں) ہے۔
بھگت کبیر شنکر اچاریہ کنیں ٻہوں متاثر ہئی تے اوندی کویتا وچ شنکر اچاریہ دے ایں نِرڳݨ برہم دی اُچی گونج ہے۔ جیویں جو بھگت کبیر دے کجھ ہیٹھوں ݙتے بند ہن
کبیرا نِرگن نام پُکارے
سَگن گَگن سے کون اُتارے
یا وت بھگت کبیر ٻئی جاہ آہدن:
جہاں آنکھ پارے سوئی پورا
سَگن ناہیں، نرگن سورا
ایں اٹھویں نہویں صدی دی شنکر اچاریہ دی “اَدویتا ویدانت” دی “نرڳݨ برہم” دی مَت دا ہک ٻیا اَٹوٹ اََکھنڈ پَکش “مایا” ہے۔ شنکر اچاریہ مایا کوں چیتے دیا ہک بُھلیکا سمجھیندے جیڑھا ہر ویلھے اپݨی کَلپنا ہتھوں جادوگر وانگ اینجھی چِتر کاری کریندے جینکوں اساں بُھل کنیں ہوند (سَت) سَمجھ سُنڄاݨ کھڑدے ہئیں۔ شنکر اچاریہ آہدے جو اے سبھ “جَگت جیوت” ہک مایا ہے، بُھلیکا ہے، کوڑ ہے، ساݙے چیتے اندروں مِتھیا گھڑا ہے۔ ہُوند (سَت) اوہو نویکلا ہکو نرڳݨ بَرہم ہے جَیندی سنڄاݨ ساکوں چَھڑا “نیتی نیتی” نال مِلدی ہے۔ مطلب ہر شے کوں اے سمجھݨ جو “او اے نئیں، او اے نئیں”۔
شنکر اچاریہ ساکوں مایا تے اوندے بُھلیکیں دی سنڄاݨ ݙیوݨ کیتے اوں رَسے دی مثال ݙیندے جینکوں اَساں ناڳ سَمجھ گِھندے ہئیں۔ او آہدے:
رجّو سرپ بھرموں یدوَد، یتھَا شُکتَؤ رَجَتَں یتھَا
تتھَا جگد اِدں بھرانتیا برہمنی پرتِبھاستے
مطلب جیویں رَسے کوں ݙِیکھ ناڳ دا بُھلیکا تھیندے یا سِیپ دے موتی نال چاندی دی بُھل تھیندی ہے، اینویں ساکوں بُھلیکے پاروں اے جَگت (مادی دنیا) بَرہم تھی ڄاپدے۔
جے لُنڈی ڳالھ کریجے تاں شنکر اچاریہ تے اوندی “ادویتا ویدانت” آہدی ہے جو مایا راہیں اے جگت جیوت (مادی دنیا) ہک بُھلیکا ہے، کوڑی سمجھ سنڄاݨ ہے۔
شنکر اچاریہ تے اوندی “اَدویتا ویدانت” دے “نِرڳݨ برہم” تے “مایہ” سانگے اِنہیں وچاریں تے مَت دے اُپٹھ پندرہویں سولہویں صدی وچ کرشنا بھکتی دے روپ وچ ہک نَنویں تݙ بݨی۔ ایں کرشن بھکتی دا مُنڈھ “وَلابھ اَچاریہ” تے “ شِری چیتنا” ٻَدھیندن۔ اُنویں تاں ولابھ اَچاریہ چَھتیس گڑھ ڄَمیا ہائی پر اوندی سِکھت پَڑھت بنارس تھئی۔ اَڳوں ونڄ اوں برج کوں مرکز بݨا گجرات تے راجستھان وچ کرشنا بھکتی دا وَدھارا کیتا۔ ایں وَلابھ اَچاریہ دی کرشنا بھکتی دی سُولہویں تے سَترہویں صدی وچ سرائیکی وسیب وچ لال جی راہیں “اَٹھویں گدی” ٻَدھیجی جیندا مرکز دیرہ غازی خان ہائی پر ایندے مَندر حویلیاں ملتان، بہاولپور، لیہ تے دیرہ اسماعیل َودھیاں پَھلیاں۔ ٻلوٹ دا ستی کیول رام ایں وَلابھ اَچاریہ دی کرشنا بھکتی دا وݙا پرچارک رَیہہ ڳیے۔ جݙاں جوشِری چیتنا پچادھی بنگال جنم گیدھا تے اوندی سِکھت پَڑھت اُتھائیں تھئی۔ اوں کرشنا بَھکتی دے َودھارے کیتے “گؤڑیہ وِیشنو رِیت” کوں َستھیا ٻَدھیا۔
شنکر اچاریہ تے اوندی “اَدویتا ویدانت” دی ڄاݨ کاری تے وِدیا کوں وَݙا چیلنج وَلابھ اَچاریہ پاسیوں آیا۔ اوں ” شُدھ اَدویتا” دی بݨیاد رکھی۔ اوندے موجب کرشن “پَرا برہم” ہے، او نرڳݨ وی ہے ُسرڳݨ وی ہے۔ اے “جگت جیوت” سَچ مُچ دی ہُوند (سَت) رکھدن تے حقیقی ہن۔ انہیں کوں کُوڑ بُھلیکا سَمجھݨ درست نئیں۔ ولابھ اَچاریہ آہدے جے اَساں مایا کوں بَرہم کنیں اَنج پَنج سمجھوں تاں اَدویتا (ہکڑپ) نئیں رَہندی۔ اے دویتا (دوئی) بݨ ویندی ہے۔ ایں کیتے وَلابھ اچاریہ اپݨے مَت کوں “شُدھ ادویتا” آہدے۔ اوندے موجب مایا کرشن دا اَٹوٹ اَکھنڈ پکش ہے۔ اے ہکو کجھ ہن۔ مایہ آپ کوئی بُھلیکا نئیں۔ مایہ کرشن (پرا برہم ۔ پَربھو) دی ہک شکتی ہے ۔
کرشن دی ایں مایا شکتی دے ݙو پَکش ہن۔ ہک کوں “مَہا مایا شکتی” آکھیا ویندے۔ ایں مَہا مایا شکتی نال کرشن ایں جَگت جیوت دی سرِشتی (تخلیق) کیتی ہے۔ ایں کارݨ جَگت جیوت سَت ہن۔ اے کرشن دے شریر دا اَٹوٹ انگ ہن۔ کرشن دی اے مَہا مایا ہک ٻاہرلی شکتی ہے جیڑھی پراکرتی (میٹریل ورلڈ) وچ وَرتیندی ہے۔ ایں مہا مایہ شکتی سانگ کرشن جیوت کوں انہیں دی اَودیا (اݨ ڄاݨی) وچ سَمسارا (مرݨ ڄمݨ دا چکر۔ آواگون) نال ٻَدھیندے۔ ایں َٻدھیج وچ جِیوت ݙُُُکھیں وات راہندے۔ کرشن دی مَہا مایہ شکتی دے ایں ٻاہرلے پَکش پاروں اینکوں “بَہِرَنگا شکتی” وی آکھیا ویندے۔ ایں مَہا مایا شکتی سانگے جیوت کوں سمسارے نال ٻدھݨ کیتے کرشن ترائے ڳُݨ وَرتیندے جیڑھے “سَتوا، رَجس تے تَمس” سݙیندن۔ “سَتوا” ڳُݨ سوجھل ہے۔ ایں کیتے چِٹا رنگ ایندی نشانی ہے۔ ایں ڳُݨ نال شانتی تے فرحت ملدی ہے۔ “رَجس” کَلپنا (خواہش) پاروں بے آرامی تے ہلچل دا ڳُݨ ہے۔ ایندا رنگ “رَتا” ہے۔ اے سبھے بھاونائیں دا کارݨ ہے۔ “تَمس” آلس، اݨ ڄاݨی تے بُھلیکے دا ڳُݨ ہے۔ ایں کیتے ایندا رنگ “کالا” ہے۔ انہیں ترائے ڳݨیں نال کرشن جیوت کوں سَمسارے نال ٻدھیندے تے انہیں ڳݨیں پاروں ساکوں جیوت وچ وَکھرپ مِلدے۔
بھگوت گیتا وچ کرشن آپݨی ایں مہا مایا شکتی سانگے آہدے:
دیوی ہی اِشا گُنمَئی مَمی مایَا دُرَتیَیا
مطلب “میݙی ایں دیو (مَہا) مایا کوں قابو کرݨ ٻہوں اوکھا ہے۔ اے ترائے ڳُݨیں نال سَتھی ہوئی ہے”
کرشن دی “یوگ مایا شکتی” کوں “انترنگا شکتی” آکھیا ویندے۔ اے شکتی آتم دے اَندروں کم کریندی ہے۔ اینکوں “ھلادِنی شکتی” وی آکھیا ویندے۔ ھلادِنی دا مطلب چَس رَس چاوݨ ہے۔ ایندی “رادھیکا رَس” نال جُڑت ہے۔ جتھاں “مَہا یوگا” جِیوت کوں سَمسارا (مرݨ جیوݨ دا چکر۔ آواگون) نال ٻَدھیندی ہے، اُتھاں “یوگ مایا” کُھل ٖݙیندی ہے۔ اے گوپیں کوں اوڑک کرشن وانگ کریندی ہے۔
یوگ مایا کرشن دی آپݨی ہک لیلا ہے۔ اے مِلاپ دی ترِشنا تے بَھاونا دا رَنگ گھن آندی ہے جیندے اڳوں پریم بھکتی دا راہ رستہ بݨدے۔ پریم بھکتی جیندا اَنت داس تھیوݨ ہے۔
فریدݨ سئیں اپݨی ایں کافی وچ ساکوں ایں “مہامایا شکتی” تے “یوگ مایا شکتی” دے درشن کروا کنیں “گوپی بَھوا” دی ݙکھالی کرویندن۔ چھیکڑ وچ اے مایا ڄال ترُٹ ویندے تے فرید داس بݨ آکاس دیس رَہندن۔
جݙاں اساں ایں کافی دے ہِک ہِک بَند کوں کُھلیسوں تے پَدھرا کریسوں تاں ساکوں کجھ وَدھیک ڄاݨ تھیسی۔
ایں کافی دے بندیں کوں پدھرا کرݨ کنوں پیلھوں ساکوں ” ہوری۔ ہولی” دے پچھوکڑ دی ڄاݨ سنڄاݨ دی لوڑھ ہے۔ ایں کافی دا پیلھا بند “بریندرا بَن میں کھیلے ہوری” کنیں ای شروع تھیندے۔
ݙوجھا پچھوکڑ: مایا شکتی راہیں ہوری “جَگت جَنم تے آنند رَس” دا ہک ناٹک
ہوری کرشن دی مایا شکتی تے اوندے نال ڳنڈھیل سرِشتی (تخلیق) دا ہک ناٹک یا میلہ ہے جیڑھا گُذری رات “ہولِکا دَھن” کوں بَھاء لاوݨ کنیں شروع تھیندے تے رَنگ رَس روپ دی برسات کریندے۔
ایں سبھ کوں کھُولݨ سَمجھݨ کنیں پیلھوں آپ شَبد “ہولی۔ ہوری” دا ہک نِکا جیہاں نِروار تھی ونڄے۔
ہولی دا شَبد “ہولیکا” کنیں نکھتے۔ رگ وید وچ “ہولیکا” اُنہیں بُھنے ہوئے بیجیں داݨیں کوں آہدن جیڑھے پَھڳݨ ماہ دی ہک ویدک رسم وچ گھیئو دے نال وَرتیندے ہئین۔ پُراݨ پوتھیں خاص کر بھگوت پُراݨ وچ ہولیکا ہک تریمت دا ناں ہے جیڑھی جو ہرنیکیشپ دی بھیݨ تے پرہلاد دی بُوا ہے۔ پرہلاد ہرنیکیشپ دے پُتر دے روپ وچ بھگوان وِشنو (کرشن) دا ہک اوتارا ہائی جَئیں اپݨے پیو ہرنیکیشپ کوں اُوندی خدائی دے دعوے پِچھوں نَرسیما بݨ کنیں ماریا ہائی۔ ایں کنیں پیلھوں ہرنیکیشپ اپݨے پتر پرہلاد کوں مارݨ دے کئی تَرلے کر چُکیا ہائی جیندے وچ ہک تَرلا اُونکوں بھاء نال سارݨ ہائی۔ کتھا موجب ہرنیکیشپ دی بھیݨ تے پَرہلاد دی بُوا “ہولیکا” کولہوں برہما پاسیوں اے شکتی ہائی جو اُونکوں بَھاء (اَگنی) نَہی سڑیندی۔ ایں کیتے ہرنیکیشپ ہک چِِتا بݨائی، بھاء دے بھانبھݨ ٻالے تے ہولیکا کوں آکھیس جو توں ٻالک پرہلاد کوں جُھولی پا ایں چِتا وچ وَڑ وَنڄ تاں جو پرہلاد ایندے وچ سَڑ ٻَل وَنڄے۔ تھیا اے جو ہولیکا آپ اوں چتا وچ سَڑ مر ڳئی تے پَرہلاد کوں کجھ وی نہ تھیا۔ ایں کم پچھوں پَرہلاد نرسیما بݨ آپݨے پیو کوں مار سَٹیا۔ انڈین میتھالوجی وچ نَرسیما ہک او مِتھی جوڑی ہوئی جیوت ہے جیندا سِر بَندے تے دَھڑ شیر دا ہوندے۔
ہولیکا دا شَبد اڳوں ونڄ “کا” ڈھوا ݙیندے تے ہولی بݨ ویندے۔ برج بھاشا وچ “ل” دا اَلا “ر” تھی ویندے تے ایں کیتے اوندے وچ “ہولی” کوں “ہوری” آکھیا ویندے۔
ہولی میل دی ٻَدھیج شام کنیں تھیندی ہے۔ سَبھ توں پیلھوں دُول نَغارے، چَنگ مَردنگ تے ٻئے واجیں باجیں نال شور تے گَھن گھور بݨایا ویندے۔ ایندے پچھوں “ہولیکا دَھن” کوں بھاء لائی ویندی ہے۔ ایندے وچ ہک چِتا بݨائی ویندی ہے تے ٻلدی بھاء وچ گھیو گھت کے منتر دی جاپ نال وَنکو وَنک دے بیج داݨے ساڑے ویندن۔ چھیکڑ وچ ہولیکا دا پُتلا بھاء وچ سَٹ ساڑیا ویندے۔ رات کوں لوکیں دا میل جاری ساری رَہندے۔ میل وچ بُھنے بیج وَنڈے ویندن۔ لوک ہک پِِڑ وچ کٹھے تھیندن جتھاں “کِھل ہاسے” دی کویتا دا مقابلہ تھیندے۔ ایں کِھل ہاسے وچ اکثرا گند مَند دی مَناہی نئیں ہوندی۔ “ہولیکا دَھن” یا “جگت” کوں ساڑن پِچھوں اے ہک وݙی کُھل ہے جیندے وچ “ماݨ مریادہ” نئیں ریہہ وِیندی، جات پات مُک ویندی ہے۔ رات کوں تریمتیں پھاڳ سہاڳ دے رَسیکے ڳاوݨ ڳاندن۔
جٖݙاں سَویل پَربھ تھیندے تاں سبھ کنوں پیلھوں “بَھسم لیپ” مَتھے لایا ویندے تے ایں بَھسم (کیری) کوں کھیت کھلیانیں تے ڳلی محلیں وچ کھنڈایا ویندے۔ اے بَھسم لیپ لشکݨ (علامت) ہے جگت دی ہر شے دی بھن ترُٹ دا۔
ایندے پچھوں جگت جیوت دی ننویں سروں سرشتی (تخلیق) تھیندی ہے “رَنگ روپ ہولی” کھݙیندی ہے جینکوں “سَم۔ کرتن” وی آکھیا ویندے۔ ایندے وچ 8 ماتریں یا 14 ماتریں دی تال نال دول نغارے وَڄائے ویندن۔ تریمتیں مرد ہک ٻئے تے لال گلال دیاں پچکاریاں مریندن۔ ہر گھر ونڄ لوکیں کوں لالو لال، رَنگو رَنگ کیتا ویندے، بَھنگ پَویندی ہے، ناچت گاوت تھیندی ہے، رَنگ رَس تال آندے۔
ݙینہہ دے تریجھے پَہر اے “سَم ۔ کرتݨ” مَٹھا تھیوݨ لڳ پوندے۔ دُول نَغاریں دی “تِیور تال” وی مَٹھی تھی ویندی ہے۔ رنگیں دیاں پچکاریاں بند تھی ویندن۔ لوک اَشنان کر ننویں کپڑے پیندن۔
شام کوں لوک ہک ٻئے دے گھریں وِیندن، مٹھائیاں وَنڈیندن۔ ماݨ مریادہ ہک واری وت سَتھیج ویندی ہے۔
جے اِساں ایں ہوری دی پوری تِیند سَتھ دی چیتنا (سمجھ سنڄاݨ) کروں تاں ایندے وچ اَن۔ ہت (انہد) ناد دا گھن گھور ہے، بھاء بَھسم ہے، ایندے پچھوں وَت دول نغارے دی گھن گھور تال ہے، رَنگ روپ رَس دی بَرست ہے، ماݨ مریادہ (رسم رواج) کنیں کُھل تے بے پروائی ہے تے کِھل ہاسا ہے۔ تریجھے پہر اے جنم جگت تے آنند رَس دا اے ناٹک مَٹھا تھیوݨ لڳ پوندے۔
ہوری کرشن دی مایا شکتی دے “بھید اَبھید” کوں کھولݨ دا ہک ناٹک ہے جیندے وچ او اپݨی مہا یوگا راہیں جگت جیوت کوں جنم ݙیندے تے اپݨا بھید (ݙکھالی) کریندے۔ ݙوجھی پاسیوں او اَبھید (لُک چُھپ) راہیں گوپیں کوں اپݨی یوگ مایا دے ڄال وچ پھَسا، اُنہیں دی ترِشنا آنند رَس ݙے مکت کریندے
کافی نمبر 70 دی پَدھرائت
پیلھا بَند
بریندرا بن میں کھیلے ہوری
شام دوراے میرو لال
شَبدیں دے اَرتھ: (1) بریندرا: اے دِلی کنیں ہیٹھوں مَتھرا دے کولہوں جمنا کنارے ہِک جاہ ہے جینکوں “برج” وی آکھیا ویندے۔ اے کرشن دی جنَم بھومی ہے تے اِیں جاہ کوں ہندوویں وچ مُقدس ڄاتا ویندے۔ اے ڳائیں چراوݨ دی ہک جیا جوہ ہائی جتھاں بالک کرشنا گوپیں نال اپݨے کھلواڑ کریندا ہائی؛ (2) بَن: اے سرائیکی دا “وݨ” یا ٻوٹا ہے۔ اینکوں جَھر جنگل کیتے وی وَرتیا ویندے جیویں جو “بَن باس” ہے جیندا مطلب ہے وَسوں کوں تیاگ جَھر جنگل ونڄ راہوݨ؛ (3) ہوری: اساں پیلھوں ݙس آئے ہئیں جو ہوری اصل وچ ہولی ہے جیڑھی پھڳݨ وچ کھیݙی ویندی ہے۔ ہوری دا ہک وݙا لشکݨ (علامت) بھسم تھیوݨ کنیں جگت جنم گھنݨ وی بݨدے ؛ (4) شام: سرائیکی وچ ݙینہہ ڈھلݨ دے ویلھے کوں شام آہدن۔ ایندے وچ سوجھلا مَٹھا تھی سُرمائی رنگ گِھن ویندے۔ آپݨے سانولے سُرمائی رنگ پاروں کرشن دا ہک ناں شام وی ہے؛ (5) دوارہ: اے ایہو دَر دوازہ ہے جینکوں انگلش وچ ڈور وی آہدن؛ (6) میرو: اے برج بھاشا تے ہندی دا شَبد ہے جینکوں اَساں سرائیکی وچ “میݙا” آہدے ہئیں؛ (7) لال: ویسے تاں اے ہک رَنگ ہے پر اے کرشن دا ناں وی ہے جیویں جو کرشن کوں “نند لال” آکھیا ویندے۔
جے اَساں ایں بند کوں پَدھرا کروں تاں ایندا سادہ مطلب کجھ اے بݨسی:
برِیندا بَن وچ، شام دوارے میݙا لال کرشن ہولی کھیݙا پئے
کرشن دا اے ہوری کھیݙݨ جگت جیوت دا جَنم بݨدے۔ ایں ڳالھ کوں اڳلا بند ودھیک پَدھرا کریندے۔
ݙوجھا بَند
اَدھر مَدُھر موں بنسی باجے
چوراسی لکھ ساج آواجے
بُھولی کایہ مایہ مُوڑی
سُن کے گیان انوکھے خیال
شٻدیں دے اَرتھ: (1) سنسکرت وچ “اَدھر” ہیٹھلے تھوݙ کوں آہدن؛ اَدھر اتھاں بانسری دے پچھوکڑ وچ ورتیا ڳئے جیندے وچ ہیٹھلے تھوݙ (ہونٹ) دا وَدھ کم ہوندے (2) مَدُھر: مَٹھی ماکھی وانگ[1]؛ (3) موں: اتوں پیلھے بند دے شٻد ارتھیں وچ ݙتا کھڑے؛ (4) باجے: کہیں ساز دا وَڄݨ۔ اَتھاں بَنسی دے سانگ ورتیا ہوئے؛ (5) چوراسی لکھ: اے انہیں چوراسی لکھ ناد (اَلا۔ ساؤنڈ) سانگ ورتئیل ہے جیندے نال چوراسی لکھ آتمائیں مایہ کایہ دا روپ گیدھا تے سَمسارے دا شکار تھیاں۔ جیندے نال جگت جنم تے جیوت جوڳ تھیا؛ (6) ساج: ساز جیڑھا برج یا ہندی بھاشا وچ ساج تھی ویندے؛ (7) آواجے: اَلا، آوازاں یا ساؤنڈز(8) بُھولی: بُھلی ہوئی؛ غلطی تے؛ (9) کایہ: اے عام ورتارے وچ کہیں شریر یا “میٹریل باڈی” کیتے وَرتیندے[2]۔ ۔ (10) مایہ: مایہ دا منڈھلا اَرتھ ماپ یا ناپ بݨدے۔ اتھاں اے کرشن دی جگت جیون کوں جنم ݙیوݨ دی شکتی دے سینس وچ وَرتا کھڑے[3]۔ ۔ (11) موڑی: ایندا اَرتھ ایہو موڑ تے مُڑن ہے۔ سرائیکی وچ اینکوں سامان سرمایہ دے سینس وچ وی وَرتیا ویندے۔ ودھ گمان اے ہے جو پراݨے ویلھے سامان اکثرا موڑ کنیں ڳنڈھڑی بݨا رکھیا ویندا ہئی ایں کیتے موڑی سامان سرمایہ دا ارتھ گھن ڳئی ہے[4]؛ (5) گیان: ڄاݨ
ایں بند دا سادہ مطلب کجھ ایں بݨسی:
جݙاں کرشن اپݨے ہیٹھلے ہونٹ (تھوݙ) نال بانسری دیاں مِٹھیاں مِٹھیاں دُھناں وَڄائن تاں اوندے نال چوراسی لَکھ ساج آواجے بݨن۔ ایں بنَسی پچھوں جئیں کایا دا جنم تھئے او انوکھے گیان تے خیال سݨ آپݨے آپ کوں بُھل ڳئی ہے
ایں بند وچ خواجہ غلام فرید کرشن دی مہا مایا شکتی راہیں جگت جیوت جنم دا درشن ݙیندن۔ او ݙکھیندن جو کیویں کرشن دی مَہا مایا شکتی اوندی مَدُدھر بنسی راہیں چوراسی لکھ ساج آواجے پیدا کیتن۔ ہند سندھ ریت وچ ایں جگت جیوت دا جنم ناد (ساؤنڈ) نال تھیا۔ جݙاں اَشبد (نرڳݨ) برہم اپݨے اندروں اَن۔ ہت (اݨ۔ہتھڑ) ناد پیدا کیتی تاں اوندے نال آکاس بݨیا تے وت اوں آکاس وچ چوراسی لکھ اواجے (ساؤنڈز) بݨیاں جیڑھیاں جو چوراسی لکھ آتمائیں ہن۔ اے آتمائیں کایہ (شریر۔ میٹریل باڈی) دا روپ گھن جگت جیوݨ نال ٻدھیل ہن تے مَرݨ ڄمݨ دے چکر (اواگون) دی پھاسݨ وچ ہن۔ایں بَند وچ کرشن دی بَنسی اوھو اَنہد ناد ہے۔ اتھاں بَنسی کرشن دی “مَہا مایا شکتی” تے “یوگ شکتی” دا لشکݨ وی ہے۔ ایں کیتے پیلھوں ایں بَنسی دی مَدُھر ساز نال جگت جیوت دا جنم تھیندے جیندا حوالہ چوراسی لکھ ساج آواجے ہن تے ایندے پچھوں کرشن دی “یوگ مایا شکتی” کایہ کوں بُھل وچ پا اونکوں انوکھے خیال تے گیان وچ پا ݙیندی ہے۔ انوکھے خیال تے گیان ٻیا کجھ نئیں پر گوپیں دی ترِشنا ہے، پریم کٹورے ہَن۔ اے آپ کوں بُھلیں گوپیں دی کرشن دی بَھال بھاونا راہیں جُوت جوڳ دی ہک حالت ہے۔اڳلا بند اینکوں وَدھ کُھولیندے۔
تریجھا بند
ترکھٹ جَمنا تَرپھٹ ناؤں
دَرمت دُویت پاپ مِٹاؤں
پی کے پی سَنگ پریم کٹَوری
ناچت گاوت رَنگ رَس تال
شَبدیں دے اَرتھ: (1) ترکھٹ: اے ہک اولڑا شَبد ہے۔ خواجہ غلام فرید دے اکثرا چَھپے دیوانیں وچ اِینکوں “تِرگھٹ” لِکھیا تے ݙَسیا ویندے۔ مولوی عزیز الرحمن دے دیوان فرید وچ اینکوں لکھیا “ترکھٹ” ڳئے پر ایندا اَرتھ ترگھٹ یعنی ترائے گھاٹ ݙَسیا ڳئے۔ طاہر محمود کوریجہ دے سَتھے دیوان وچ وی اینویں ای کیتا ڳئے۔ مجاہد جتوئی سِروں اینکوں کتابت دی غلطی سمجھئے تے سِدھا سِدھا “تِرگھٹ” لکھ کنیں ترائے گھاٹ آکھے ٖ ݙسائے۔ ٻئی پاسیوں آن لائن ریختہ ڈِکشنری وچ اِیندا مطلب ترِشنا، تِشنگی، خواہش ݙتا کھڑے۔ ریختہ ڈکشنری ترکھٹ (ترکٹ) کوں انڈین موسیقی دی سواری تال دے ٹھیکے دا ہک ٻول وی ݙسیندی ہے۔جے اَساں ایں “تِرکھٹ” کوں “تِرِگھٹ” یعنی ترائے گھاٹ مَن گھنوں تاں ٻہوں ساری سَمسیا گَھٹ تھی ویندی ہے۔ پر جے اَساں ریختہ ڈکشنری وچ ݙتے ایندے اَرتھ ترِشنا کوں گھن کنیں ٹُروں تاں ٻہوں لمباݨ تاں بݨدی ہے پر کجھ درست غلط آݨے ٹکاݨے لڳ ویندن۔ ایں کیتے ایندے ارتھ ترائے گھاٹ کوں رَکھݨ وچ سُوکھ ہے[5]؛ (2) جمنا: اے ہک ندی ہے جیڑھی ہمالیہ کنیں نکلدی ہے تے پریاگ (الہ آباد) کولہوں گنگا نال رَل ویندی ہے۔ اینکوں ہندو گنگا ندی وانگ مُقدس ڄاݨدن؛ (3) ترپھٹ: ایندا ڈکشنری مطلب کہیں تانگھ طلب کوں جی بھر کنیں پورا کرݨ ہے[6]۔؛ (4) ناؤں: نِہاوݨ، دَھاوݨ؛ (5) دَرمَت: اے سنسکرت دا شَبد ہے جیندا اَرتھ “ݙنگی، بُری مَت ہے[7]؛ (6) پاپ: اینکوں عام وتارے وچ گناہ یا بُرے کَرم آہدن۔
ایں بند دا سادہ مطلب کجھ ایں بݨدے:
جمنا دے ترائے گھاٹ جی بھر دھانتی آں تے اپݨی دَرمت، دُویت تے پاپ مٹائن۔ پی سنگ پریم کٹوری پی ناچت، گاوت، رَنگ، رَس تال کیتے۔
جے اساں ایں بند کوں کرشنا بھکتی دے وچاریں راہیں وَدھ سوجھل تے پَدھرا کروں تاں ایندا مطلب کجھ اے بݨدے:
جمنا دے ترائے گھاٹ کرشن دی مایا شکتی دے او ترائے ڳݨ ہَن جنہیں کوں ” سَتوا، رَجس تے تَمس” آکھیا ویندے۔ جمنا وچ جی بھر کنیں دھاوݨ دا مطلب ہے مایا دی اُنہیں ترائے ڳݨیں کوں دُھو دَرمت، دضویت تے پاپ مٹاوݨ تے ایندے پچھوں پریم دا اَمرت رَس پیوݨ۔ ناچت گاوت، رنگ رَس تال اوں پریم آنند دا لشکݨ ہن جیڑھے “گوپی بھوا” راہیں پریمیں کوں ڈھیندن۔
چوتھا بند
اَنہد گھور گَگن موں گاجے
چَنگ مَردنگ لَکھو لَکھ باجے
جُوری لاگی سَبد ٹکورے
بَرست گَر پرتیت گلال
شبدیں دے اَرتھ: (1) اَنہد: اے کہیں ٹک ٹکور متوں، ݙو ہتھڑ تالی متوں ہک اَلا (ساؤنڈ۔ سݙ) ہے جیڑھا کرشن دی بَنسی (یا شَبد برہم) نال سانگا رَکھدے۔ ایں آلا نال آکاس بݨیا، جَگت جنم تے جیوݨ جوڳ تھیا۔ (2) گھور: گھر گھر جیہاں اچا اَلا (ساؤنڈ۔ سݙ)؛ (3) گَگن: آکاس یا اَسمان ؛ (4) موں: ڳالھ مہاڑ وچ کہیں جاہ وچ ہووݨ کوں موں آکھیا ویندے۔ ہندی وچ اے “مِیں” ہے جیویں جو “گھر مِیں رَہنا” آہدن۔ برج بھاشا دی کویتا وچ اینکوں “موں” کر وَدھ ورتیندے؛ (5) گاجے: گجݨ۔ گاج دا اَلا ؛ (5) چَنگ مَردنگ: سازیں دے ناں ہن؛ (6) لَکھو لَکھ: لکھاں۔ اِتھاں اے بہتات دے اَرتھ (معنی) وچ وَرتیا کھڑے؛ (7) باجے: وڄݨ۔ موسیقی دے ساز دا اَلا (8) لاگی: کہیں شے نال چِمبڑن، لَڳݨ؛ (9) جُوری: ایہو سرائیکی دا جوڑی یا ݙو۔ برج بھاشا وچ “ڑ” اکثرا “ر” تھی ویندے؛ (3) سَبد: شَبد، سَݙا، اَلا؛ (10) ٹکورے: اُچی میٹل جہیں شے دے ٹکراوݨ دا اَلا۔ ساؤنڈ؛ (11) گَر: پاݨی دا گَر گَر جیہاں اَلا۔ جیویں جو ہندی دی ہک لائن ہے ” گر گر بَرسے رَس کی بَدریا؛ (12) پرتیت: ایندا عام ڈکشنری دا مطلب کہیں شے دا پَک، یقین یا سُوجھل ہووݨ ہے[8]؛ (7) لال گلال: گھاٹے رَتے رنگ دا پووڈرجیڑھا ہولی وچ پَچکاری نال ہک ٻئے کوں ماریا ویندے۔
ایں بند دا سادہ مطلب کجھ اِیں بݨدے:
گگن (آکاس) وچ اَنہد گھور گاجی اے، چَنگ مَردنگ تے ٻئے لکھاں ساز سازے وَڄݨ لڳ پئین۔ جوڑی دا لاگ مِلاپ تھئے تے شَبد ٹک ٹکورے تھئین۔
جے اساں ایں بند کوں ودھیک سُوجھل تے پَدھرا کروں تاں مطلب کجھ اے بݨسی۔
ایں بند وچ خواجہ غلام فرید سرِشتی (تخلیق) دے اوں پَل دو واپس ول ڳئین جݙاں گگن تے اَنہد گھور گاجی ہئی، جیندے کارݨ شَبد بݨے، جوڑے تھئے۔ انہیں شبدیں جوڑیں دا آپت وچ وِچھوڑا آیا تے اِمر ملݨ دی بھاونا بݨی۔ او بھاونا جیندا رنگ گھاٹا ٻِٹ لال ہے تے او لال گلال بݨ گوپیں (پریمیں) تے بَرست کریندی ہے۔ ایں بند وچ یوگ مایہ سر چڑھ ٻُلیندی ہے۔
پنجواں بَند
برِج موں دُھوم پَری دَھن لاگے
ابھیمان ٹُوٹے، کٻُدھیا بھاگے
ٻانہہ مروڑے بنَگری توڑے
کنور کنھی چنچل چال
شبدیں دے اَرتھ: (1) برج: کرشن دی جنم بھومی جینکوں بریندرابن وی آہدن؛ (2) دُھوم: عام ورتارے وچ ایندا مطلب ہل چل، شور شرابہ تے غل غپاڑہ ہے[9]؛ (3) پری: اے “پڑی” ہے جیندا “ڑ” برج بھاشا وچ “ر” نال بدل ڳئے؛ (4) دَھن: اکثرا دیوانیں وچ اینکوں “دُھن” لکھیا ویندے۔ پراݨے چھپئیل دیوانیں وچ ایں شبد کہیں زیر زبر پیش (ڈائیا کریٹیکس) مُتوں ہے۔ ایں کیتے میں اِینکوں دَھن سمجھیساں تے لَکھساں۔ ویسے تاں عام ورتارے وچ دَھن دولت کوں آہدن پر اے ذال، تریمت یا گوپی دے سینس وچ وی وَرتیندے۔ جے اساں کرشنا بھکتی تے ہوری دے پچھوکڑ وچ ݙیکھوں تاں شِبد “دُھن” کنیں “” دَھن” دا امکان وَدھیک لڳدے[10]۔ ( (5) لاگے: لڳݨ، چمبڑݨ۔ راجستھانی تے مارواڑی محاورے وچ دَھن لاگی یا لاگے کہیں تریمت یا گوپی دا پریم پکڑ وچ آوݨ کیتے وی ورتیندے؛ (6) اَبھیمان: عام سنسکرت تے ہندی ورتارے وچ ایندا اَرتھ غرور، فخر وݙائی بݨدی ہے[11]؛ (7) کٻُدھیا: اے شبد اوں بندے کیتے ورتیندے جیندی ݙنڳی مَت ہووے یا جیڑھا ٻہوں چالاکی ݙکھیندا پیا ہووے۔ ایندی پاڑ “ٻدھ” ہے جیندا اَرتھ جاڳݨ تے سَمجھݨ سنڄاݨن بݨدے۔ اے ٻدھ مَت نال وی ڳوڑھا ڳنڈھیل ہے۔ جݙاں جو ایندا “ک” ہک پری فیکس (سابقہ) ہے جیڑھا سنسکرت وچ کہیں بُرے ڳݨ کوں ݙکھاوݨ کیتے ورتیندے جیویں جو روپ کنیں کروپ ہے؛ (7) بَنگریں: ایندامطلب بنگل یا کنڳݨ ہے جیڑھا پراݨے وِیلھے تریمتیں چُوڑا بݨا ٻاہیں وچ پیندیاں ہَن۔
ایں بند دا سادہ مطلب اے بݨدے
برِج وچ (کرشن دے آوݨ پچھوں) دُھوم مچ ڳئی ہے، دَھن (گوپیاں) اُوندی پَکڑ وچ آڳئین جیندے نال گوپیں دی فخر وݙائی ترٹ ڳئی ہے، چالاکی بَھڄ ڳئی ہے۔ کنور کنیہا (کرشن) انہیں دی ٻانہہ مروڑ تے کنڳݨ بھَن ݙتن۔اے کرشن دیاں سبھے چنچل چالیں ہَن۔
جے اساں اینکوں کرشن بھکتی سانگے سُوجھل تے پَدھرا کروں تاں ایندا مطلب کجھ ایں تھیسی۔
اے کرشن دی کَتیں دی چوٖݙیں وچ کھیݙی او “رَس لیلا” ہے جݙاں بریندرا بَن وچ کرشن دی بَنسی تے اوندے مَدُھر دُھنیں دُھوم مَچائیتے گوپیاں اپݨے سبھ کم کار تے رُجھیپے، اپݨا لاج شرم چُھوڑ جَھر جنگل پڄیاں۔ ایں رَس لیلا وچ پریم دا اَنہد گھن گھور گجدے، چَنگ مَردنگ تے لکھاں ساج آواجے وَڄدن، طبلے دی جُوری لڳدی ہے تے اوندے نال شبد ٹکورے تھیندن، ناچت گاوت تھیندی ہے، رنگ رَس تال تھیندے، نخرے ٹخرے، عشوے غمزے تھیندن۔ کرشن نال ایں ملاپ پچھوں گوپیں وچ ابھیمان (فخر وݙائی) تے کٻُدھیا (لوبھ) آندے۔ گوپیں دی ٻانہہ مروڑی تے کنگݨ دا بھنیجݨ لکشݨ ہے انہیں دے لوبھ تے ابھیمان دا پریم آنند وچ بدلݨ وٹیجݨ دا۔اے وٹاندرا “چِت چور” کَنور کنھی دی چنچل چالیں نال تھِیندے۔اے بھاونائیں کنیں داس تھیوݨ دا بدلاؤ ہے۔
داس فرید آکاس ہمارا
دَیس ایہو ابِناس ہمارا
آتم سوں کی لاگے چوری
ہوں سَنسار رہِت پتال
شَبدیں دے اَرتھ: (1) داس: غلام، نوکر؛ (2) آکاس: آکاش، گگن، آسمان؛ (3) ابِناس: اوِیناش، جیڑھا ناش (نیست) نہ تھی سڳے؛ (4) آتم: اے ہکے ویلھے سوکھا تے اَولڑا شَبد ہے۔ ایندا مُنڈھلا اَرتھ “ساہ گھنݨ” ہے۔ رگ وید وچ اینکوں ساہ تے جِیوت جُوت دے سینس وچ ورتیا ڳئے۔ اپنشدیں وچ آتم کوں جیوت دی سچی ہوند (true self) ݙکھایا ڳئے جیڑھا بَرہم وانگ “سَت”، “چِت” تے “آنند” رکھدے تے ایں کارݨ اکثرا بَرہم تے آتم کوں ہکو سَمجھیا وِیندے۔ کرشن بھکتی وچ “آتم” کوں “نویکلا جِیوا” سَمجھیا ویندے جیڑھی جو سَت چَت انند رَکھدی ہے۔ اے کرشن وانگ ہے پرکرشن “پَرا برہم” دی ہوند نال پورانت (پورا) ہے تے آتم پورانت نئیں؛ (4) سوں: ایں لائن وچ اے “پوسٹ پوزیشن” دا کم کریندی پئی ہے جیندا اَرتھ ایہو “سے” بݨدے۔ سرائیکی وچ “کنیں” دے سینس وچ وَرتیندے۔ (4) سنسار: ایندا عام ورتارے دا اَرتھ ایہا دنیا تے جڳ جہان ہے۔ اپݨی بݨیاد وچ اے ارتھ “سمسار” ہے جیندا مطلب مرݨ جیوݨ دا چکر یا آواگون ہے؛ (5) رہِت: ایں شَبد دا وی چنڳا بھَلا رُولا تے ڳڑدھال ہے۔ میں اینکوں اتھاں “چھوڑ ونڄݨ”، “لڳے ونڄݨ” دے اَرتھ (معنی۔ مطلب) وچ گھیدھے۔ اینکوں ہیٹھوں فٹ نوٹ وچ وَدھ پَدھرا کیتا ڳئے[12]۔ پتال: بھومی دے ہیٹھوں دی ہک لوکا۔ دنیا (انڈرورلڈ)
ایں بند دا سوکھا مطلب کجھ ایں بݨسی:
داس فرید آکاس کوں دیس بݨا گیدھے جیڑھا جو ابَناس (نیست) نہ تھیوݨ آلا ہے۔ آتم دی چوری پچھوں (فرید) نہ سنسار ہے، نہ پتال ہے۔ او آکاس ابِناس دا واس ہے۔
جے اساں ایں بند کرشنا بھکتی دی مَت نال سُوجھل تے پَدھرا کروں تاں ایندا مطلب بݨسی:
کرشن دی “چِت چوری” تے “چنچل چالیں” پچھوں جݙاں اَبھیمان (فخر وݙائی) تے کٻُدھیا (اولڑی ٻُدھ۔ لُوبھ) مِٹ ڳئین تے پریمی ہک داس ہُووݨ دا روپ گیدھے تاں اوں سَمسارے کنیں نَکل (سنسار تے پتال کنیں آزاد تھی) آکاس کوں دیس بݨا گیدھے جیڑھا جو ابِناس (نیست) نئیں تھی سڳدا۔ جتھاں انہد دی گونج ہے۔کرشنا بھکتی دے شبدیں وچ او “اکشرا بَرہم” تھی ڳئے۔ “اکشرا برہم” کرشن دا او روپ ہے جیندے وچ او ݙکھالی (بھید) تے اݨ۔ݙکھالی (اَبھید) وچ ہوندے۔ اینکوں وحدت الوجود وچ “انسانِ کامل” آہدن۔
اآتم سوں دی چوری دا ایہو اَنت نِتارا تے اوتارا ہے۔
[1] ۔ پروٹو انڈین یورپئین وچ اینکوں “médʰ-u” آکھیا ویندے جیندا اَرتھ سِدھا سنواں ماکھی بݨدے۔ سنسکرت وچ مَدھو دا وی ایہو منڈھلا اَرتھ بݨدے۔ ہر شے یا کرت جیڑھی مِٹھی ماکھی وانگ ہووے اونکوں مَدھو آکھیا ویندے۔ مَدُھر وچ جیڑھا وادھوں “r۔ر” ہے او ہک سفیکس (لاحقہ) دا کم کریندی ہے جیڑھی جو کہیں شے دے ہتھیکا ہووݨ کیتے وَرتیندی ہے۔ ایں طرانح نال “مَدُھر” دا اَرتھ بݨسی او شے یا کرت جیڑھی ماکھی وانگ مِٹھی ہووے۔
[2] ۔ کایہ شبد دی پروٹو انڈو آرئیین پاڑ “ḱeu “ہے جیندا مُنڈھلا اَرتھ (معنی۔ مطلب) پُھلجݨ، ودھارا یا کوئی ڈھیری (heap) بݨدے
[3] ۔ مایہ ہک سنسکرت شبد ہے۔ ایندی پروٹو انڈٰین یورپئین پاڑ” mā” ہے جیندا اَرتھ “ماپ یا ناپ” ہے۔ جݙاں جو “یا” اتھاں ہک سفیکس (لاحقے) دا کم کریندا پئے۔ ماپ کرݨ کہیں شے کوں روپ یا شکل ݙیوݨ ہے۔ انگلش دا شَبد measure وی ایں “ما” دی شَبد پاڑ کنیں ای نکھتے۔
[4] ۔ موڑی سنسکرت شَبد “moṭati۔ موٹَتی” کنیں نکھتے۔ ایندی پاڑ “muṭ۔ موٹ” ہے جیندا اَرتھ کہیں شے کوں بھنݨ تروڑن، دٻاوݨ بݨدے۔ جݙاں جو “ti۔ تی” حالت حال دی ݙس ݙیندی ہے۔ اے موٹَتی پراکرت وچ “ٹ” دے “ڈ” نال وٹاندرے پچھوں” moḍadi۔ موڈدی” بݨ ڳئی ہے۔۔ اَپ بَھرمش وچ اے “moṛiu۔ موڑِیُ” تھی ڳئی۔ ننویں انڈو آرئین ٻولیں وچ اے “مُوڑی” بݨ ڳئی۔
[5] ۔ پراݨ سنسکرت وچ ترِشنا شَبد دی پاڑ “tṛṣ ۔ ترِش” ہے جیندا مطلب ایہو سرائیکی دی تَس نال ونڄ رَلدے۔ جݙاں جو اتھاں ورتیا “ta یا ٹ” ہک سفیکس (لاحقہ) ہے جیڑھا آپ ہک مُنڈھ بݨ کنیں اینکوں گذری وہاݨی(ماضی) سانگے اِسم مفعول بݨیدے۔ وچولی انڈوآرئین ٻولیں (پراکرت ۔ پالی) وچ اے شبد ترِشنا وٹیج کنیں “تنہا” تھی ویندے۔ ٻدھ مت دے پالی لٹریچر وچ تَس یا ترشنا دے اَرتھ وچ شَبد “تنہا” دا ڈھڳ وَرتارا ملدے۔ ایں کنیں اڳوں کُھرا چاوݨ اُوکھا تھی ویندے۔ جے ہند سندھ دی بھاشا وَدیا نال جانچوں تاں اے ” تَت سَم شَبد” نئیں۔ تَت سَم شبد او ہن جیڑھے سارے وٹاندریں پچھوں سنسکرت نال آپݨا ڳانڈھا سِدھا رکھدن۔ جیویں جو “روپ” دا سنسکرت دے “روپا” نال ڳانڈھا سِدھا ہے۔ جݙاں جو “تت بھوا شبد” او ہن جیڑھے نکِھتے سنسکرت کنیں ہوندن پر ویلھے تے جاہ دے وٹاندرے نال، مقامی ٻولیں دے اَلائیں دی رَلت کارݨ ایندا سنسکرت نال سِدھا فونالوجیکل (صوتیاتی) ڳانڈھا ترُٹ ویندے تے اے ہک ” تَت بَھوا شَبد” بݨ ویندے۔ اینجھے “تت بھوا شَبدیں” دا کُھرا پیرا چاوݨ اوکھا تھی ویندے تے کوئی ماہر بھاشا ڄاݨ وَند اے کم کر سڳدے۔ بہرحال جے اساں “ترکھٹ” دی شبد پاڑ سنسکرت دی “ترش” تے ایں کنیں نکھتے “ترشنا” کوں سمجھݨ دا ترلا کروں تاں اڳوں کجھ گُمان مفروضے ایں ٻݨدن۔ سنسکرت دا شبد ترشنا پالی دا “تنہا” ایں بݨے جو حروف صحیح دی رَلت (consonants cluster) سادہ تھی کنیں ” ʂɳ ۔ ش” وٹیج کنیں “nh . نھ” تھئی ہے تے “r۔ر” ڈَھے ڳئے۔ ننویں انڈو آرئین (ہندی وغیرہ) وچ اے ہک واری وَت “تت سَم” بݨ ڳئے تے سنسکرتی روپ گھن گیدھے سی۔ جیویں جو اڄوکی ہندی وچ اینکوں “تِشنا” آکھیا ویندے۔ مقامی ٻولیں دی آلائت دی رَلت نال جیڑھے تشبیہاتی وٹاندرے تھئین اوندے نال گمُان ہے جو ” r۔ ر” دی وَلدی جڑت نال اے ” tarshaṭ۔ ترشٹ” بݨ ڳئے۔ ایں کنوں اڳوں سیٹی وانگ اَلا “ش” نَرم تھی “کھ” تھئے تے اے “ترکھٹ” بݨ ڳئے۔ اینکوں ڈی۔سیبیلیشن آکھیا ویندے۔ اے سارا اتوں ݙسیا وَٹاندرا کوئی پک دی ڳالھ نئیں۔ ایندے وچ کئی گُمان تے مفروضے ہَن۔
[6] ۔ اے پراݨ سنسکرت دا شَبد “tṛpta یا ترِپٹ” ہے۔ ایندی پاڑ “tṛp یا ترِپ” ہے جیندا اَرتھ جی بھرݨ، کہیں طلب تانگھ کوں رَڄ کنیں پورا کرݨ ہے۔ جݙاں جو “ṭa یا ٹ” دا کَم گذری وہاݨی سانگے “tṛp۔ترِپ” کوں اِسم مفعول بݨیدے۔ اے شَبد پراکرتیں وچ “تپت” بݨدے، وچلی انڈوآرئین وچ اے” tiphaṭa / tippaṭa یا تِپھٹ ۔ تِپاٹ” دا روپ گھِندے۔ ننویں انڈو آرئین وچ اے “tirphaṭ / tarphaṭ یعنی تِرپھٹ یا تَرپھٹ” بݨ وَیندے۔ ایندا آرتھ کہیں تانگھ طلب کوں جی بھر کنیں پورا کرݨ ہے
[7] ۔ دَرمت دی مُنڈھلی پاڑ “در” ہے۔ پروٹو انڈویورپئین زبانیں وچ اے “dus” ہے جیندا اَرتھ “بُرا، “اَکڑیجا ہویا” یا “اوکھا” بݨدے۔ جݙاں جو “مَت” سیفِیکس (لاحقہ) ہے۔ ایندا سانگا پروٹو انڈو یورپئین وچ ” men یا man” نال وَنڄ بݨدے جتھوں کنیں مائنڈ وی نکلدے تے مَن وی۔ اپݨے ورتئیل چلدڑ اَرتھ وچ دَرمت دا مطلب بُرائی آلی سوچ وچار، ݙِنڳی مَت بݨسی؛ (6) دویت: ایندا سِدھا سادہ ڈکشنری مطلب “دوئی” یا ݙو ہووݨ ہے
[8] ۔ پرتیت سنسکرت شَبد ہے۔ ایندی پاڑ “prati ۔ پَرَتِ” ہے جیندا مطلب ہے کہیں پاسیوں، پچھوں یا اُپٹھ۔ ݙوجھی شبد پاڑ “ita۔ اِتَ” ہے جیندا “i ۔ اِ” دا اَرتھ وَنڄݨ یا پُجݨ ہے۔ جݙاں جو “ta یا ٹ” ایں شبد کوں گُذری وہاݨی سانگے اِسم مفعول بݨیدے۔ ایندا اَرتھ کہیں پاسیوں ونڄݨ یا پہچݨ، کہیں شے دا پکا پک تھیوݨ ہے۔
[9] ۔ دُھوم سنسکرت شبد ہے ایندی پاڑ “dhū ۔ دھو” ہے جیندا مُنڈھلا اَرتھ دُھواں ہے۔ دُھوڑ وی اَیں کنیں نکھتے۔ ۔ ایندے چھیکڑ وچ جیڑھا “ma ۔م” ہے او ہک سیفیکس (لاحقہ) دا کم کریندے تے اِسم بݨیدے
[10] ۔ راجستھانی تے مارواڑی دے ہوری دے گیتیں وچ تریمتیں ذالیں تے گوپیں دے سینس وچ “دَھن لاگی” یا “دَھن لاگے” دے محاورے دا عام ورتارا ہے۔ جیویں جو ہک مارواڑی بند ہے، “ برج میں دھوم پڑی، دھن لاگی شیوَم سے کھیل ۔۔۔ پچھرنگ گلال برسے، چیتن ہو گئی میل”، یا راجستھانی ہوری دے گیت وچ اے بند ہے، ” دھن لاگی رنگ رے سانوریا، آنگن گُلال اُڑائے۔۔ چَنگ بجاوت ناچیں سکھیاں، راس رچائے رادھے نائے۔ اویں وی اڳلے بند نال ملیا کنیں ݙیکھوں تاں اے شَبد “دَھن” ای لڳدے۔ جے اَساں ایں سنسکرت شبد “دَھب” دی پرچول کروں تاں ڄاݨ تھیندی ہے جو ایندی پاڑ “dhā۔ دھا” ہے جیندا منڈھلا اَرتھ پکڑݨ، ہتھیکا کرݨ، رکھݨ ہے۔ “ṇ۔ ن” مَتروک سیفیکس (لاحقہ) دا کم کریندے۔ دَھن دا منڈھلا اَرتھ مال مݙی، دولت یا مال مویشی ہے جیڑھا جو پراݨ ویلھے دولت ای سمجھیا ویندا ہئی۔ راجستھانی تے مارواڑی دی عام ٻول چال تے کرشنا بھکتی دی ہوری دی ریت وچ ایندا اَرتھ ذال، تریمت تے گوپی بݨسی۔
[11] ۔ ابھیمان سنسکرت دا شبد ہے۔ ایندی پاڑ “man۔ مان” ہے۔ مان دا مطلب سوچݨ ہوندے۔ جݙاں جو “abhi۔ اَبھی” اتَھاں پری۔فیکس (سابقہ) دا کم کریندے پئے۔ اَبھی دا مطلب ہے کہیں پاسیو یا کہیں شے اُتیں۔ ایں طرانح ابھیمان دا مطلب بݨسی سوچ دا پاسا۔ عام ورتارے وچ اے فخر وٖݙائی آلی سوچ یا غرور کیتے وَرتیندے۔
[12] ۔ دیوانِ فرید دے اکثرا چھپئیل نسخیں وچ اینکوں “ہت” لکھیا ڳئے جیندے وچ کوئی زیر زبر پیش (ڈائیا کریٹکس) نئیں پاتے ویندے۔ جے اساں “ہت” کوں پوری کافی تے بند دے پچھوکڑ وچ پرکھوں تاں اے کوئی “سینس” نئیں بݨیدا۔ مجاہد جتوئی صاحب آپݨے بالتحیق دیوان فرید وچ اینکوں “رَہت” لکھ ایندا اَرتھ “جتھاں رہووݨ نہ ہووے” لکھے۔ ایں شٻد دی سنسکرت پاڑ “rah۔ راہ” ہے۔ اے شبد پاڑ کنوں نکھتی ہک پری۔فیکس (سابقہ) ہے۔ ایندا منڈھلا اَرتھ “لڳے ونڄݨ.، “چھوڑ ݙیوݨ” ہے۔ جݙاں جو ایندے وچ “hita۔ ہتَ” ہک past participle دا کم کریندیں ہوئیں “راہ” کوں گذری وہاݨی (ماضی) بݨیدے۔ ایں طرانح نال رہِت دا مطلب بݨسی کوئی او شے جیڑھی لڳی ونڄے، جینکوں چھوڑ ݙتا ونڄے۔ رہِت دا اے اَرتھ بَند دے سمورے “سینس” وچ پُورا کَھپ ویندے۔