بور بھر کے ولا کیویں ہوون نویں
انڈیں پاووں کتھاں ویس اپݨے بُتھے
اشو لال
لفظ وی اپݨے پلو وچ کیا کیا پاتی ودے ہوندن ۔ وقت ویہلا ، گذران ، لباس ، مزاج ، موسم تے پتہ نئیں بیا کیا کجھ ۔ ہک زمانے سرائیکی وسیب دے لوک ڈِھینگ وَل ڈیڈھے بدھدے ہَن ، ملتانی لنگی یا ڈیڈھی وی پَیندے ہن ۔ سٹیپل والی وی تے سوتی وی ۔ اجکل وی بدھدن البتہ ڈِھینگ ول دا رواج گھٹدا ویندے ۔(ڈِھینگ تریاݨ ہک بیا لفظ ھے) ہُݨ انڈیاں کوئی نئیں پَیندا ۔ ڈھینگ ول ڈیدھے یا ڈیڈھی دا کپڑا جڈاں پچھو کنے کُھس پووے ہا ، اونکوں آرپار کَپیندے ہن چا تے او کپیے ہوئے حصے نویں پاند بݨ ویندے ہَن ۔ اصل پاند سِویج کے پچھو ول ویندے ہن ۔ ایں طراحویں وت کجھ عرصہ کجے پردے نال لنگھ ویندا ہا ۔ ایں اُپتر سُپتر کوں انڈیاں پاوݨ آکھیا ویندا ہا ۔ اوں زمانے کوئی نہ کوئی مِراسݨ گھوٹ نال اے ٻَٹ وی مار گِھندی ہئی ” شالا انڈیاں پا ہنڈھاویں” ۔ کفایت شعاری دا زمانہ ہا ، شلوار نال وی ایہو جھیاں کم کوئی کریندے ہَن ۔ پانچے گَس ونجن ہا تاں آر پار شلوار دا تروپا اکھوڑ کے نیفے والے حصے دا نواں پانچا بݨایا ویندا ہا تے پانچے والا گٹھا ہویا حصہ ، نیفے دو ول ویندا ہا۔ ایہو کم وت بالے نال وی تھیندا ہا ۔ اونکوں وی کوئی ٹُھنگ لگے ہا تاں اوندی اُپتر سُپتر تھی ویندی ہئی ۔ بالا ، پانچے دی لمبی پٹی دے نال گنڈھیے ہوئے تکونی کپڑے کوں آہدن ۔ ایں سارے عمل دا کوئی بیا ناں ہوندا ہا جیہرا میکوں بُھل گئے ۔ نہ اے انڈیاں ہَن نہ گنڈھ ۔ پیوند کوں ٹاکی آہدن ، جیویں ٹاکی لگے کپڑے ۔ گنڈھ ۔۔۔ پوری بانہہ ، بانہہ دا ہک پاسا ، چولے دی ہک کلی ، مزدور دا گَسیا ہویا تِیرا یا ادھی کنڈ جتنا کپڑا وُٹاوݨ ، گنڈھ پاوݨ ہوندا ہا ۔ گنڈھ نویں کپڑے کوں وی گھتی ویندی ہئی ۔ غربت دا دور ہا ، جیکر پاسے والی جیب دا یا نیفے دا کپڑا کُھٹ پووے ہا تاں ڈو چار گِرے کپڑا گھنݨ بزار کوئی ناہ ویندا ۔ ساوے چولے کوں نیلی جیب لگ ویندی ہئی تے چٹی شلوار کوں خاکی نیفا ۔ غربت ٻہوں ہئی ۔ میں ہک بزرگ کنے سُݨی وداں ، کہیں دا ناں نہ گھنساں ، تساں وی سݨو ۔ تونسے دے ہک سرکاری دفتر وچ ہفتے دے چار ڈینہ ، ترئے بندے اے فقرہ ضرور الویندے ہَن ” امدی آ ، بھیݨ پاڑا ، اج وت چھچھڑے گِھن آئیں ” امدی ملازم ہا ۔ باقی ترئے وچ ہک افسر تے ڈو اوندے یار ۔ یار اخبار پڑھݨ روز آندے ہن ۔ سُنوار تے خمیس ادھ ادھ پا چھالے گوشت دا گھندے ہَن ۔ جمعہ تے چھݨچھݨ ہک ہک پا ڳاوے گوشت دا ۔قصائی اڈاہیں ردی آلے اخباریں وچ گوشت پا ڈیندے ہَن ۔ گوشت دے ترئے چھوٹے چھوٹے پُوڑے میز تے آویندے ہَن ۔ او تریے سنگتی اپݨا اپݨا پوڑا کھول کے آہدے ہَن ” امدی آ ۔۔۔ اج وت چھچھڑے گھن آئیں” ۔ اوہو دور تاں ہا جڈاں کاں بندے دے اگو روٹی چا گھندا ہا ، چمچے ، گلاسڑیاں ، صابن دی چَکی وی چا ویندا ہا ۔
کپڑے کوں گنڈھ تریمت آپ سوئی دھاگے نال گھت گھندی ہئی ۔ درزی دو کون ویندا ہا ۔ تریمت تاں شاید رشتیں کوں وی گنڈھ گھتیندی آندی اے ۔ بور بھریندی آندی اے ۔ تریمت گنڈھ نہ گھتیندی ، بور نہ بھریندی ، تاں پتہ نئیں کینجھے کینجھے رشتے کڈاں دے لیرولیر تھی گئے ہوون ہا ۔ جوان ہلکے ہَن تاں چنگے وی بہوں ہَن ۔ جوان اپݨے زیرے تے اپݨے ہاں کوں بور بھریندے رہ گین ۔
جڈاں ہر ویڑھے محلے دی پرچون دی ہَٹی تے زیادہ تر گاہک چھوٹے ٻال ہوندے ہیں ۔ ” چاچا ادھ شارک ڈالڈے گھیو دی ڈے ، چاچا گُڑ دی روڑی ڈے ، چاہ دی ہک پتی وی ڈے ۔
چاچا اپݨے وسل ولا گھن ، ڈاڈی آہدی پئی اے وسلیں وچ انگوٹھے جیڈیاں گابیاں ہِن ، اپݨے وسل ولا گھن ، وسلیں دی جاہ تے ساکوں اٹا ڈے چا ۔ کڈاہو اواز آندی ہئی چاچا سُکے ٹُکر گھنسیں، ٹُکر گھن چا تے میکوں ہک پا سَری کھنڈ دا ڈے چا ۔ آخر تے سارے ٻال آہدے ہَن چاچا شئے دا بھورا تاں ڈے ۔ جوان مزدور ہن یا نکمے ہن ۔ بس رات دی داڑھی ہاݨی کرݨ جوگا گھیو ، لوݨ مرچ تازی گھدی ویندی ہئی ۔ جوان کوں شاید مُنگری ہتھ پَیندیں شرم آندی ہئی تہوں ٻال منگری چا کے ہٹی تے آندے ہَن ۔ ہٹی آلا جے خوجہ ہووے ہا تاں دیگر دے بعد لُوݨ ناہ ڈیندا ۔ دیگر دے بعد لُوݨ ہٹی دے ٻاہرو ونجݨ دا مطلب ہا بخت سَیت دا ہَٹی دے باہرو لگا ونجݨ ۔ آؤ ولا سوئی دھاگے دو ول آؤں ۔ استاد فدا حسین خان مرحوم دے ہم عمر ݙُوچار بُڈھڑیں کنے میں سݨی وداں ” اساں جڈاں دیرے کالج وچ یارہویں جماعت اچ داخلہ ونج گھدا ہا ، ساڈے کپڑے اماں سوئی نال سیتے ہن ، اساں اوہے کپڑے پاکے کالج ویندے ہاسے ۔ بورڈنگ وچ ناہسے ٹکدے ، خرچہ ٻہوں تھیندا ہا ۔ باہرو کتھائیں ہک کمرہ گھدی پئے ہاسے ۔ روز نماشاں ویہلے دال پکیندے ہاسے ، فجر دی روٹی وی رات کوں پکا رکھدے ہاسے ۔ فجر کوں بھا ٻالوں ہا ، دال وی تپیندے ہاسے تے انگاریں تے رات آلی روٹی وی سِکیندے ہاسے ۔ انگاریں دی سیکی ہوئی روٹی ایویں لگدی ہئی جیویں بسکٹ ہوون ۔ “
غلام حسین پرواز صاحب میکوں اپݨے ہتھ نال لکھی ہوئی انگریزی ڈکشنری ڈکھائی ہئی ۔ آکھیا ہانے میڈے کولھو ڈکشنری دے پیسے کائناں ہَن ، میں چھݨچھݨ آلے ڈینہ لائبریریئن کنے ڈکشنری گھن آندا ہم ، آڈت کوں جتنا لکھ سگدا ہم لکھدا ہم ، سُنوار اونکوں ولا ڈے آندا ہم ۔
اوں دور دی سادگی دا ہک رنگ اے وی ڈیکھو ۔ وستی بزدار دا ہک اللہ والا سدھا سادا بندہ ، حسݨ خان کہیں سوب تونسے آیا ۔ اپنا کم کار کیتس ، ویندی واری اونہہ پہلی دفعہ ڈبل روٹیاں وکدیاں ڈِٹھیاں ۔ سستا ویہلا ہا ، اوں بزرگ بہوں ساریاں مُل چا گھدیاں ۔ چادر دی گنڈھ بدھ کے وگ روانہ تھی پیا ۔ جڈاں آدھی آلے کھوہ کنے پہنچا ، کہیں نماز دا ویہلا ہا ۔ وضو کیتس ، پاݨی کانجی پیتس ۔ نماز پڑھ کے اونکوں خیال آیا ، مٹھائی جو گھدی وداں اینکوں چکھاں تاں سہی ۔ حسݨ خاں ڈبل روٹی کوں چک ماریا ، او پِھکی تے بے ذائقہ ہئی ۔ ” اے وئے مرنی سئیں توں چا بلا ہئیں ” حسݨ خاں مسیت دی کندھ نال چادر دا پلو چھنڈک سٹیا تے گھر دو روانہ تھی گیا ۔
لفظ درزی درز کنے بݨیے ، درز یعنی seam . فارسی زبان والے درزی کوں درزی آہدن تے ترکی وچ اینکوں ترزی آکھیا ویندے ۔ درزی پہلے زمانے ہتھ نال کپڑے سیندے ہن ، سوئی دھاگے نال ۔ سلائی مشین دا ناں نشان کائناں ہا ۔ ہتھ نال لوڑھی بھریندے ہن ، ولا ترئے چار واری ترپائی کرکے ٹانکے کوں پکا کر ڈیندے ہن ۔ زنانہ مردانہ کپڑے ایویں سیتے ویندے ہن ۔ سوئی ھمیش کنے ہئی پئی ۔ پہلی سوئی ہڈی نال بݨی ہئی ، بعد وچ ترامے ، لوھے نال ۔ پہلی سوئی شاید زخم سیوݨ کیتے بݨی ہوسی نہ کہ کپڑے سیوݨ کیتے ۔ عام سوئی کنے ذرہ وڈی تے موٹی سوئی کوں گَندُوئی آہدے ہن ۔ ایں کنے وڈا وت گندووا ہوندا ہا ۔ گندوئی تے گندووا گدیلے سَووڑیں ، کھیس تے ݙُوہَر سیوݨ لو استعمال تھیندے ہن ۔ انیں ساریں کنے وڈا سُووا ہوندا ہا ۔ سووا سِینڑھی آلی گُونی دے بور بھرݨ دے کم آندا ہا ۔ گونی وچ داݨے بھر کے اوندے منہ کوں وی سوئے نال سیندے ہَن ۔ برف والا سووا بعد دی شئے ھے ۔ ایندا تاں دُک وی کائنی ہوندا ۔ سوئی دھاگے تریمت دے ݙاج وچ وی ہوندے ہَن ۔ ہر گھر وچ سوئی دھاگے والی ہک خاص پڑوٹی ہوندی ہئی ۔ اوندے وچ سوئی ، گندوئی تے ونکو ونک دے دھاگے ہوندے ہن ۔ کروشیا ، گُدام تے ٹِچ بٹݨ دا پِلتا وی ہوندا ہا ۔ گدام پراݨے زمانے بٹݨ کوں آہدے ہن ۔ دھاگے وی ترئے قسم دے ہوندے ہن ۔ ڳوٹی ، ڳُچھی ، لّچھی ۔ لچھی سِیویں دے لچھے دی شکل دی ہوندی ہئی تے ایندی آدھی وچ ولانواں دھاگہ ماریا ہویا ہوندا ہا ۔ ڳُچھی وی سیویں دے لچھے وانگوں ہوندی ہئی مگر ایندے اُتلے سِرے تے دھاگہ ولھیٹیا ہویا ہوندا ہا جو دھاگہ کِھنڈ نہ ونجے ۔ پشم دا کوئی پورا ادھورا ڳوٹا وی پڑوٹی وچ پیا رانہدا ہا ۔ اوں زمانے ماچس دی ڈبی کوں وی ڳوٹا آہدے ہن ۔ ہر گھر وچ ہک بی پڑوٹی وی ہوندی ہئی ۔ صحتیں والی پڑوٹی ۔ ایندے وچ چھوٹے ٻالیں دیاں دیسی دوایاں ہوندیاں ہَن ۔ چھوٹے ٻالیں دی دوا کوں دوا نہ آہدے ہَن ، صحت آہدے ہَن ۔ دوا دا لفظ صحت نال کیویں وَٹیج گیا ہا ؟ اے وٹاندرا ماء دی سکِ ، ماء دی دعا کیتا ہا ۔ ماء دا یقین ، جو اے میڈے ٻال دے جسم وچ دوا نئیں ویندی پئی ، صحت داخل تھیندی پئی اے ۔ تہوں اے پڑوٹی صحتیں والی پڑوٹی ہوندی ہئی ۔ ایندے وچ سِپی ، ہِنگ نوشادر ، ریوݨ ودھائی ، امرت دھارا ، چاٹا تے پپیتے دی ڳکڑ لازمی ہوندی ہئی ۔ شنگری نسری تے چھوٹی لاچی دے پاؤڈر کوں چاٹا آہدے ہن ۔ ڈو چار مہینے دے ٻال کوں مَیہریں انگل دے ݙوݙڑیں نال اے پاؤڈر چَٹویندیاں ہَن ۔
حضرت پیر پٹھاݨ تونسوی رح جڈاں 1799ء وچ تونسے تشریف گھن آئے اتھاں کوئی درزی کائناہ ہوندا ۔ اوھو ہتھ نال لوڑھی بھرݨ والا درزی کوئی نہ ہا ۔ پہلی سلائی مشین تاں اپݨی ابتدائی شکل وچ 1755 وچ جرمنی وچ آئی ہئی ۔ سنگر سلائی مشین دی مارکیٹنگ امریکہ وچ 1841 وچ شروع تھئی تے ہندوستان وچ اے 1870 وچ آن پہنچی ۔ ہریانہ تے بنگال دے کارخانے 35- 1934 وچ سلائی مشیناں بݨاوݨ لگے ۔ پیر پٹھاݨ رح دے زمانے منگڑوٹھے وچ درزی ہوندے ہن ۔ سالکین تے طالبیں دے کپڑے سیوݨ واسطے موسیٰ درزی ہر خمیس تونسے آندا ہا ، ناپ گھندا ہا تے جمعہ پڑھ کے کپڑے منگڑوٹھے چا ویندا ہا ، اتھائیں ونج سیندا ہا ہتھ نال ، سوئی دھاگے نال ۔ موسیٰ خواجہ صاحب دی زندگی وچ فوت تھی گیا ۔ خواجہ صاحب اوندے ٹَٻر کوں تونسے گھن آئے ، انیں دی کفالت آپ کریندے رہ گئے ۔ موسے درزی دے پتر محمد 1861 ء وچ راحت العاشقین لکھی ہئی ۔ اینہ محمد دا ہم نام ، تونسے دا ہک مشہور پَلے دار محمد درزی ( ممھند درزی)وی موسے درزی دی اولاد وچو ہا ۔ اے پلے دار ہا ، ریت دی ٻوری کنڈ تے چیندا ہا ۔ درزی اپنے قدیمی بزرگ موسے دی وجہ کنے مشہور ہا ۔ تونسے دا پراݨا درزی حاجی منظور ملتانی ہا ۔ ہا تونسے دا ، ملتان ونج بیٹھا تہوں ملتانی مشہور تھی گیا ہا ۔ حاجی منظور ملتانی دا ہک شاگرد اجاں جیندا ھے ، دیرگاہ سلامت راہوے ۔ اوندا ناں ھے اللہ بخش زردا ۔ چاچے اللہ بخش زردے دی عمر 100 سال ھے ۔ چاچے اللہ بخش زردے دا ہک شاگرد قبرستان آلی اُبھی مسیت دا ہمسایہ ھے ، اوں بزرگ دی عمر ایں وقت 84 سال ھے تے اُنیں دا ناں فیض محمد خاں کھوکھر ھے ۔تھی سگدے اللہ بخش زردے کنے پراݨا درزی محمود قریشی ہووے ۔ محمود قریشی وی درزی دا کم کریندا ہا ۔ 1930 ء وچ ایں بزرگ تونسے وچ امام بارگاہ سجادیہ بݨوائی ہئی ۔ ہک بیا اللہ بخش وی درزی ہا ، او وی تونسے دا ہا ، قریشی تھیندا ہا تے محمود قریشی دا ہم عصر ہا ۔ اے بزرگ بکی مُلاں دے ناں نال مشہور ہا ۔ استاد اللہ بخش زوار وی پراݨا درزی ہا مگر ٻہوں پرانا نہ ہا ۔ اللہ بخش زوار دی پیدائش 38-1940 دے درمیان ہئی ۔ اوندے نیڑے تیڑے خدا بخش خاں ملغانی، استاد نیاز قوال ہَن ۔ اُنیں دے بعد استاد اسحاق قوال ، استاد اَمدو درزی ، استاد حق نواز انصاری ہَن ۔ استاد فیض ماکلی ، امداد حسین بھٹی ، استاد لنگا نسبتأ نویں نسل دے درزی ہوندے ہَن ۔ جَنتیں جاہیں ہوونے شالا ۔
کوئی چولا میں سِیواں
دنیا تے توں جیویں
تیڈی آس تے میں جیواں