خواجہ غلام فرید ابنِ عربی دی وحدت الوجود دی ریت دا چھیکڑی پَکا ٹَھکا “مُوحد” ہے۔ اُوں ہَر روپ، ہر رَنگ وچ “دویت” کوں دُھوتے۔ اوں “مسجد مَندر ہکڑو نور” کر ڄاتے، دوزخ کوں حور قصور سَمجھے۔ اوندے کیتے قُرب دوری ریہے تے برہوں بَکھیڑا وصال ملاپ۔
خواجہ غلام فرید دی ایں وحدت الوجود دی ڄاݨ سنڄاݨ دا ہک نویکلا ڈَھٻ ڈھنگ اوندے کرشن بھکتی دے کافیں وچ مِلدے۔ ایں نویکلی ڄاݨ سنڄاݨ دی سَمجھ بُوجھ گھنݨ کیتے خواجہ غلام فرید دی کافی نمبر 159 دی جانچ جوچ کرݨی پوسی۔ اے کافی کرشن بھکتی دی “رَس لیلا” دے لشکݨ (علامتاں۔ استعارے) نال بَھری ہوئی ہے۔ اینکوں سمجھݨ کیتے پیلھوں کرشن تے اوندی “رَس لیلا” دا پچھوکڑ سَمجھݨ دی لوڑھ ہے۔ ایں سانگے ہیٹھوں ݙتیاں ݙو کتھائیں (کہاݨیاں) اَہم ہن۔
پیلھی کَتھا: کرشن تے کام دیو دا ٹاکرا
سندھ ہند دی پُراݨ میتھالوجی وچ کام دیو کوں جنسی لُوبھ نال جوڑیا ویندے۔ یونان دے کیوپڈ دیوتا وانگوں ایندے کولہوں ہک کماݨ تے لُوبھ وَدھاوݨ دے ونَکو وَنک جہیں تِیر ہن۔ ایندی ذال دا ناں رَتی ہے۔ آکھیا ویندے جݙاں کام دیو کوں اے بھاؤ تھیا جو او شیو مہاراج کوں اُوندی تپسیا کنیں کڈھ لُوبھ وچ پاوے تاں اوں مَن سروور جھیل کنارے تپسیا وچ گُم شیوا دی پاسیوں لُوبھ دے تیر چلائے۔ جݙاں شیوا اِنہیں تیریں نال اوکھا تھیا تاں اوں اپݨی تریجھی اَکھ کھول کنیں کام دیو کوں بَھسم کر ݙتا۔ بَھسم تھیوݨ پچھوں کام دیو دا شریر نہ ریہا پر ایں آپݨے آتم نال لوبھ ودھاوݨ دا کم ساندوراند کیتی رَکھیا۔
کجھ مُدت پچھوں کام دیو کوں دیولوک دے ٻنہیں دیوتائیں کنیں ڄاݨ تھئی جو بریندرابن وچ کرشن ناں دا ہک ڳبھرو جوان گاؤپال ہے جیندی بَنسری دے دُھنیں نال پتھر پَگھریج ویندن۔ اُنہیں دُھنیں کوں سُݨ گوپیاں مَست مَدھر تھی بے سُدھ نَچدن۔ کام دیو اے ٹَھان گَھدی جو او ایں جوان ڳبھرو کرشن کوں اپݨے لُوبھ دے تیریں نال گھات کریسی۔ کام دیو اپݨی ذال رَتی تے سنگتاݨی بَسنت کوں کٹھے گِھن چیتر دے جُوبن وچ بِریندرا بَن دے جنگل (بَن) پُڄدے۔ کیا ݙیہدے جو سُولہاں وَرہیں دا جوان ڳبھرو کرشن ڳلے وچ وِجنتی پھُلیں دی مالا پاتی اپݨی بَنسری نال ہک مَدھر دُھن ڳاندا آندے۔ اوندی دُھن نال مُور اپݨے پَر چا نَچدے پئین۔ ہک وَݨ پچھوں لُک کنیں کام دیو اپݨا لُوبھ ڄَماوݨ دا کنول روپ دا مشہور گھاتک تیر “اَرویندا” کَڈھ سِدھا کرشن دا سینہ چُٹیندے۔ گھاتک ارویندا تیر آدھی وچوں واپس مڑ کنیں کام دیو کوں آپ اَن لڳدے.ایندے نال ای کرشن “پریم آنند” دے ساگر کوں چُھولی ݙیندے۔ اے سبھ کجھ ݙیکھ کام دیو کُجھ دیر کیتے بے سُدھ تھی ویندے، کماݨ اوندے ہتھوں ڈَھے پوندی ہے۔ جݙاں او سُدھ ٻُدھ وچ وَل آندے تاں اوندا اَنگ اَنگ “مَدن مُوھن، مَدن مُوھن” ْ ڳاوݨ لڳ پوندے۔ ایندے نال او کرشن دے پیریں پَو ویندے۔ کرشن اونکوں سُوبھ ݙیندے جو او بریندرا بن وچ رَیہہ رَس لیلا کھیݙ سڳدے پر شرط اے ہے جو اے رَس لیلا او کہیں لُوبھ مُتوں کھیݙسی۔ ٖݙوجھا کرشنا آہدے جو او (کام دیو) اوندے تے اوندی ذال رُکمݨی دے پُتر “پرد یمنا” دے روپ وچ دُوارکا وچ ہک ٻیا جَنم گھنسی تے ایں طرانح اوندا بَھسم تھیا شریر اونکوں واپس مِل ویسی۔
اِیں کتَھا دا نِتارا اے ہے جو کرشن “لُوبھ” مُتوں ہے تے او “پَریم آنند” دے ساگر وچ رَیہہ “دویتا” دُھوندے۔
ݙوجھی کَتھا: کَتیں دی چوݙی (پورنیما), گوپییں نال کھیݙی شَردا رَس یاترا تے یوگ مایا
سنسکرت وچ “شَرد” پَت جھڑ رُت کوں آہدن۔ کَتیں دا مہینہ پت جھڑ دا جُوبن ہوندے۔ ایں سانگے کتھا اے ہے جو کَتیں دی ہک چوݙی (پورنیما) کوں کرشن جمنا کنارے جنگل ڳیا جتھاں ہر پاسیوں چاندݨی وِچھی پئی ہئی۔ اوں اپݨی مَدھر بَنسری وَڄائی، مایا جوڳ دا ڄال کھنڈائیس تے گوپیں دی چِت چوری کر گیدھُس۔ گوپیاں جتھاں جو کجھ کریندیاں ٻیٹھاں ہئین، او سبھ کجھ چھوڑ بَن (جنگل) دو بَھڄن۔ اُنہیں دے پائے، گھر آلے اُنہیں کوں رُکیندے ٹوکیندے رَیہن پر او کرشن دی چاہت وچ اپݨی سبھو لاج شرم بُھل ڳیاں۔ اُنہیں کہیں دی ہِک نہ مَنی۔ جݙاں او بَن پُڄدن تاں کرشن اپݨی یوگ مایا نال اپݨے آپ کوں ہک کنیں دریہے کرشن بݨا گھندے تے ہر کُنج وچ ہر گوپی نال نویکلا ناچ کریندے۔ ہر گوپی کوں اِینویں ڄاپدے جیویں کرشن کَلہا اُوندے نال نَچدا پئے۔ بھگوت پراݨ وچ ݙکھیندن جو ایں “رَس لیلا” وچ گوپیں دی بھاونائیں دی برسات تھئی۔ایں سَمے دے بھکتی کویتا کاریں (شاعریں) ایں “رَس لیلا” کوں کجھ ایں سوہائے۔
دیپی سَہج مادھُوری وِپِن سب دِن سُکھ دائی،
تد پی رَنگِیلی شَرَد سَمے مِل اَتی چھَوِ پائی
(نند داس)
جمُن پُلِن مَلِّکا مَنوہَر، سَرَد سُہائی جامِنِی
سُندر سَس گُن رُوپ راگ نِدھی
اَنگ اَنگ اَبھیرامِنِی
(سُر داس)
جݙاں اے رَس لیلا اپݨے سارے اَنگیں، رَنگیں، رَسیں، تالیں نال جُوبن تے پُڄدی ہے تاں ہر گوپی کوں اے ماݨ سماݨ (اَبھیمان) تھیندے جو کرشن نویکلا اوندا ہے تے او کرشن دی ہے تاں کرشن اپݨی “ہَرد گوپی” رادھا نال گُم تھی ویندے۔ کرشن پچھوں گوپیں کوں “برہوں بَکھیڑا” آ ویندے۔ او پاڳل تھی کرشن کوں کُنج کُنج ڳولیندن۔ چھیکڑ وچ جݙاں اُنہیں دی بِرہوں سانگے کرشن کیتے لُوبھ ہک پریم آنند وچ وَٹیندے تاں کرشن واپس آ کنیں اُنہیں نال وَت ہک واری “رَس لِیلا” کریندے۔
اِیں لُوبھ کنیں پریم آنند وچ وٹاندرے کوں بنگالی گرو چِیتنا کُجھ ایں ݙَسیندے ݙکھیندے:
آتمِ اِندرِیں پریتی بانچھا— تَرِے بَلی کام
کْرِشنِ اِندرِیں پریتی اِچھا دَھْرے پریم’ نام
مطلب آتم دے اِندریں (فزیکل سینسز) نال جیڑھی طلب جاڳدی ہے، اونکوں کام (لُوبھ) آکھیا ویندے، جݙاں جو کرشن دے اِندریں (سینسز) نال جیڑھی طلب بݨدی ہے اُوندا ناں پریم ہے۔
آؤ! ایں میتھالوجیکل پچھوکڑ کوں چیتے رَکھدیں ہوئیں کرشن بھکتی تے اوندی رَس لیلا سانگے خواجہ غلام فرید دی ڄاݨ سنڄاݨ تے پرکھ پرچول کروں۔
کافی نمبر 159
پیلھا بند
اَج بَن مُوں برج راج بَنسری بَجائی
بَنسری بجائی اَگم گیت گائی
جے ایں لائن وچ وَرتے کجھ اپݨے ڄاݨ پروبھرے شَبدیں کوں اَنجو اَنج تے نِجھا کنیں ݙ ٖیکھوں تاں اے ڳول پھرول تے جانچ جوچ کجھ ایں بݨدی ہے۔
(1) بَن: اے سِدھا سَنواں سرائیکی شبد وَݨ (درخت) ہے۔ بَن کوں جنگل وی آکھیا وِیندے۔جیویں جو سنسکرت دا شَبد “بَن باس” ہے جیندا مطلب جڳ جہان چھوڑ کنیں جنگل وچ رہوݨ؛ (2) مُوں: اے ہک پوسٹ۔ پُوزیشن فریز ہے جیڑھا کہیں جاہ دے اندر (وِچ) ہووݨ کوں نُشابر کریندے۔ جیویں میرا بائی دی ہک لائن ہے. ” جَمنا موں کیسے جاؤں، مُورے سئیاں”؛ (3) برڄ راج: برج یا وِرج جمنا دے ݙُوھیں کنارے دی ہک جاہ ہے جیڑھی کرشن دی جنم بھومی ہے۔ اے ڳائیں چھیڑن چَراوݨ دی جیا جوہ ہئی تے ایں جاہ ہندوویں دے ٻہوں سارے مُقدس مقامات ہِن جیویں جو متھرا، کاشی، وغیرہ۔ آکھیا ویندے اے جاہ کرشن آپ بݨائی۔ جݙاں جو برج راج کنیں اتھاں مراد آپ کرشن ہے؛ (4) اَگم: اتھاں مُنڈھلا شَبد “گم ” ہے جیندا مطلب وَنڄݨ یا پُڄݨ ہوندے۔اے انڈویورپئین زبانیں دا شَبد ہے ہندی دا “گیا” تے انگلش دا “گو” وی اِیندے نال ڳَنڈھیل ہِن۔ اَگم دا “اَ” سنسکرت دا پری۔فیکس (سابقہ) ہے جیڑھا نَفی کیتے وَرتیا ویندے۔ایں طرانح نال “اَگم” دا ارتھ بݨدے “جئیں تائیں وَنڄݨ یا پُڄݨ نہ تھی سڳے”۔ سندھ ہند دی ویدانت تے ٻنہیں درشنیں وچ “اَگم” کوں ہک اینجھا “سَت” یا “سچ” سمجھیا ویندے جیندے تائیں عام “ہیومن سینسز “نال کوئی پوہنچ نئیں تھی سڳدی۔ اُپنشدیں وچ نرڳݨ دے پچھوکڑ وچ اَگم کوں “بَرہم” آکھیا ڳئے۔ جݙاں جو وِشنوئی کرشنا ریت دی سَرڳݨ بھکتی دے پچھوکڑ وچ “اَڳم” پیلھوں اپݨی کرشن دی رَس لیلا وچ ݙکھالی ݙیندے۔ اے ݙِکھالی “اَگم” اوں ویلھے بݨدی ہے جَݙاں گوپیں کوں “برہوں بکھیڑے” کنیں گُذر وَل کرشن دا ملاپ مِلدے۔ شیوا مِت وچ “اَگم” شیوا دی “پَرا شکتی” کوں آکھیا ویندے۔ ہک عام معنی وچ وید پراݨ وی “اَڳم” ای سݙیندن۔
جے اساں ایں اُتوں ݙتی لائن کوں کُھولوں تاں اِیندا مَطلب (اَرتھ) کجُھ اِیں بَݨسی:
اَج بن (جنگل) وچ برج راج (کرشن) بانسری وڄا کنیں (گوپیں کیتے) اَگم گیت ڳائے۔
ݙوجھا بند
رُت سُہاگ بھاگ پھاگ راگ رَنگ پیا سَنگ
بھیو آنند اَنگ اَنگ ہرموں ہریائی
ایں بند وچ رُت، سُہاڳ، راگ رَنگ، سَنگ، پَیا جہیں شَبد ساݙے کیتے چَنڳے بَھلے ڄاݨوں سنڄاݨوں ہن۔ جݙاں جو “پھاڳ” پھڳݨ دے مہینے نال ڳنڈھیل ہے جیندے وچ ہُولی کھیݙی ویندی ہے۔ کجھ وادھوں شَبدیں دے اَرتھ اے ہن:
(1) بھئیو: سنسکرت وچ اکثرا “بھ” دا اَلا کہیں شے دے ہووݨ دی ݙَس ݙیندے۔ ایں لائن وچ بھئیو کہیں ہووݨی یا کہیں شے دے تھیوݨ دا اَرتھ (مطلب) بݨدے؛ (2) آنند: شانتی کنیں اڳوں ہک اَݨ کھٹ خوشی؛ (3) ہَرموں: ہر شے وچ، ہر پاسیوں؛ (4) ہریائی: اے شَبد ہَرے کنیں ہے۔ ساول، ہرا بھرا ہووݨ، خوش حال تھیوݨ
ایں بند دا مطلب کجھ ایں بݨسی:
سہاڳ، بھاڳ، پھاڳ، راڳ، رنگ دی رُت وچ میں (گوپی) اپݨے پیا (کرشن) سَنگ ہاں جیندے نال میکوں اینجھا آنند ملئے جو میݙا انگ انگ، ہرموں ہرا بھرا تھی ڳئے۔
تریجھا بند:
کونج موں بَھلی کرشن سے کھیلوں ہوری
پریم نیم کی گُلال اڑائی
اتھاں کونج کوں کُنج کیتے ورتا ڳئے۔ ہوری ہُولی ہے۔ پریم نِیم دا مطلب پریم نام ہے جݙاں جو گُلال او رنگدار پاؤڈر ہے جیڑھا ہُولی کھیݙدیں ہوئیں ورتیا ویندے۔
ایں بند دا سِدھا مطلب کجھ ایں بݨدے:
میں (گوپی) کُنج وچ کرشن نال ہولی کھیٖݙی تے ایں کھیݙ وچ پریم دے ناں دی گُلال اݙائی۔
چوتھا بند
عَیین بَین چین میں بَین بھئیو نہیں بَین
اَنہد گَھن گھور شور جور سے مَچائی
اے ݙٹھا ڳئے جو اپݨیں کافیں وچ خواجہ غلام فرید سنسکرت، پراکرت تے عربی فارسی دے وحدت الوجود نال ڳنڈھیل شَبدیں وِچاریں کوں کݙاھیں کݙاھیں ڄاݨ بُجھ کنیں رَلا مِلا ݙیندن۔ جے کتابت دی کوئی ڄاݨ، اݨ ڄاݨ غلطی نئیں تاں اے بند ٻہوں اولڑا ہے۔ ایندے شَبدیں دے ارتھ کجھ ایں بݨسن۔ (1) عَین: عربی وچ ایں شبد دی ترائے مُونہی پاڑ (ع ی ن) ہے۔ کلاسیکل عربی وچ اینکوں اَکھ، نَدی، آتم (سیلف) تے ستت (essence) دے معنی وچ اَنجو اَنج ورتیا ویندے۔ فارسی وچ وَدھیک زور نال اینکوں کہیں شے دی مطلق سنڄاݨ (absolute identity) کیتے وی وَرتیا ڳئے۔ خواجہ غلام فرید “عین” کوں اپݨے کلام وچ وحدت الوجودی وچاریں دے پچھوکڑ وچ کئی جاہیں ورتیندن جیویں جو اُنہیں دا ہک شعر ہے، ” بَݨ دِلبر شکل جہان آیا، ہر صورت عین عیان آیا”؛ (2) بَین: اے وی عربی دا شَبد ہے جیندی ترائے مُونہی پاڑ (ب ی ن) ہے۔ کلاسیکل عربی وچ ایندا اَرتھ (مطلب) نکھیڑا یا وَنڈ کرݨ ہے۔ اَسم دے سانگے ایندا اَرتھ (مطلب) وَتھ یا وقفہ وی بݨدے۔ بَین ابنِ عربی دی وحدت الوجودی فکر وچ ٻَہوں سارا وَرتیا ڳئے؛ (3) چَین: اے ہک پراکرتی شَبد ہے جیندا اَرتھ (مطلب) سَکون ہے، جیویں اساں چین سکون آہدے ہئیں؛ (4) اَنہد: اے سنسکرت ۔ پراکرت دا شَبد ہے۔ ایندی مُنڈھ تاں ہَت (ہَتھ) ہے جیڑھا وَٹیج کنیں ہَد تھی ڳئے۔ جݙاں جو “ان”َ ایہو سرائیکی دا پری۔ فیکس (سابقہ) “اَݨ” ہے جیڑھا کہیں شے یا صفت مَتوں ہووݨ کوں ݙسݨ ݙکھاوݨ کیتے وَرتیا ویندے جیویں جو اَنجان یا سرائیکی دا اَݨ ڄاݨ۔ اَنہد دی ایں ڈکشنری (لغت) آلے مطلب کنیں ہٹ کنیں میسٹسزم دی پر اسراریت آلے معنی وی بݨدن۔ اَنہد اوں اَلا کوں آکھیندے جیڑھی ݙو ہَتھ تاڑی مُتوں پیدا تھیندے۔ ہتھ دی تاڑی وڄائے مُتوں جیڑھا اَلا ہوندے، اونکوں “حق”، “برہم” یا “اَگم” نال جوڑیا ویندے۔ اے ناممکن دا ممکن تھیوݨ اے ٖ (5) گھن گھور: ٻہوں شور دا اَلا جیویں جو بدلیں دی گاج؛ (6) شور جور: زور دا شور
ایں بند دا کجھ سدھا سادہ مطلب ایں بݨدے:
بَین (وچھوڑا یا وَتھ) سروں (عین) چین وانگ ہے۔ بَین (وچھوڑا) وچ سروں بین (وچھوڑا) نئیں ہوندا کیوں جو بَین (وچھوڑے، برہوں) اَنہد دی زور شور نال، گھن گھور، گھن گرج نال اپݨی اَلائت بݨیدے۔
شئید اے بند کرشن رَس لیلا دے اوں مرحلے دی ݙَس ݙیندے جݙاں کرشن گوپیں کنیں اَنج تھی اُنہیں کوں “بِرہوں بکھیڑے” وچ پاتا تے او لُوبھ تے برہوں پاروں پریم دے اَرتھ (مطلٻ) نال ڄاݨوں سنڄاݨوں تھئیاں۔اِیں کنیں اَڳلا بند اِیں ڳالھ کوں وَدھیک کُھول کنیں ݙَسیندے۔
پنجواں بند:
سُن مِینہ سَمادھ سِدھ دا لَکھ لاگ رَہو
مہاں گَھٹ وہٹ پَٹ جوت ہیں جڳائی
ایں بند دے شَبدیں دے اَرتھ (مطلب) کجُھ ایں بݨدن۔ (1) سُن: اے سنسکرت دا شُن یا جینکوں عام ورتارے وچ شُنیا یا صفر آہدن۔ سرائیکی وچ اے “سُنڄ” بݨدے جیویں جو اَساں سُنڄ بَر کٹھا کر کنیں آہدے ہئیں۔ اے شَبد ہند سندھ دی ویدانت تے ٻدھ مَت وچ ٻُہوں ورتیا ڳئے ؛ (2) مِینہ: اے اردو ہندی دے “مِیں” دے سینس وچ ہے جیڑھا کہیں جاہ دے اندروں (وچالے) ہووݨ دا سینس بݨیندے۔ اَصل وچ “مَیں” ایں شَبد “مَینہ” دی لُنڈی شکل ہے؛ (3) سَمادھ: ایں شَبد دا پری۔فیکس (سابقہ) سنسکرت دا ڈھڳ ورتیجݨ آلا “سَم” ہے جیڑھا جو انگلش دے پری۔فیکس “کو” وانگ کم کریندے۔ جݙاں کہیں ݙو یا اوں کنیں وَدھ شئیں کوں آپت وچ ڳنڈھݨایا کٹھا کرݨا ہووے تاں اے پری۔فیکس (سابقہ) وَرتیندے، جیویں جو آپ سَم +س+ کرت (سَمَسکرت، سنسکرت)۔ جݙاں جو “دھ” اتھاں ہک پاڑ شَبد ہے جیندا اَرتھ “جاہ” یا “پکڑݨ” بݨدے۔ سندھ ہند ریت وچ “سَمادھ” اوں خاص حالت کوں آہدن جیندے وچ دھیان نال چیتا ہک جاہ کٹھا تھی ونڄے، اوندے وچ کھِنڈرپ نہ راہوے۔ (4) سِدھ: اے سِدھ ایہو سرائیکی دا عام ورتئیل “سِدھ” ہے۔ سندھ ہند دی ویدانت تے ٻنہیں فکری ریتیں وچ “سِدھ” دا اَرتھ ” کہیں مطلب دی جاہ پُڄݨ، کہیں طلب کوں پا گھنݨ” بݨدے۔ اے وی میسٹیسزم دا ہک پریتی شَبد تے وِچار ہے۔ سندھ ہںد ریت وچ “سِدھا” اونکوں وی آہدن جیڑھا اپݨی تپسیا، گیان دھیان پاروں “سُپر نیچرل پاور” گِھن ویندے؛ (5) لاڳ: اے سرائیکی دا ایہو “لڳݨ” ہے؛ (6) مہاں گَھٹ: اَتھاں مہاں ایہو “مَہا” یا “وݙا” بݨدے جݙاں جو “گھٹ” گھڑے کوں آہدن تے شریر تے مَن دے لشکݨ (علامت) کیتے وی وَرتیا وِیندے؛ (7) وہٹ پَٹ: مولانا عزیز الرحمن اینکوں “بھن تروڑ” دے اَلا نال جُڑیندن; (8) جُوت: اے سنسکرت دے شبد “ڄِیوتی” کنیں نکھتے جیندا اَرتھ (مطلب) شعلہ یا ٻلݨ بݨدے۔ پراݨ ہندی وچ اونکوں جَوتی وی آہدن۔
ایں بند دا جے مِل مِلا کنیں مطلب بݨاؤں تاں او کُجھ اِیں بݨسی:
ہک پاسیوں سُنڄ یا شُن (اݨ ہوند) دی حالت وچ سَمادھ سِدھ دے لکھاں لاگ لڳدن تاں ٻئی پاسیوں مہا گھٹ (شریر) وچ وݙی بھن تروڑ نال جوت جڳدی اے۔
اے رَس لیلا وچ بھکتی دا او مرحلہ ہے جݙاں ہک پاسیوں گوپیں دا کرشن دی جوگ مایا سانگے اوندے نال میل میلاپ تھیندے جیندے پچھوں اُنہیں دی بھاونا دی جوت نال اُنہیں شریر ترُٹ ترُٹ ویندے تاں ٻئی پاسیوں کرشن کہیں لُوبھ مُتوں، اپݨے شُن وچ، اپݨے سارے سَمادھ سِدھ وچ راہندے تاں جو گوپیں کوں پریم آنند دا رَس مِل سڳے۔
چھیواں بند
کہاں گنگ گومتی جمنا اررام گنگ
دَل جَل موں ٹوب ٹوب تیرتھ پرسائی
گنگ، گومتی، جمنا، اررام گنگ ہندویں دے مقدس نَدیں دے ناں ہن۔ کُجھ ٻنہیں شَٻدیں دے اَرتھ ایں بݨدن (1) جَل: پاݨی؛ (2) ٹوب ٹوب: سرائیکی پاݨی اندروں غوطہ مارݨ کوں ٹُؓٻی مارݨ آہدن؛ (3) تیرتھ: سنسکرت دا شَبد منڈھ “تَر” ہے جینکوں اَساں سرائیکی وچ تَرݨ آہدے ہئیں، جݙاں جو اِتھاں “تھ” اِسم یا ناں بݨاوݨ کیتے ورتئیل ہے۔ تیرتھ دا اَرتھ ہوسی “تَر کنیں پار ونڄݨ”۔ ہند سندھ دی رِیت وچ تیرتھ کہیں مقدس پاݨی یا ندی دو وَنڄݨ دی ہک رَسم ہے؛ (4) پَرسائی: اے سنسکرت دا شَبد ہے۔ ایندے وچ “پَرا” پری۔فیکس ہے تے منڈھلا شَبد “سَر” ہے جیندا اَرتھ “وَہوݨ، وَنڄݨ تھیندے۔ ایندے نال ڳنڈھیل اِسم “پراسَرنا” بݨدے جیندا ہک اَرتھ یا مطلب پاݨی کوں قطرہ قطرہ کر کنیں چھڑکݨ ہوندے۔ پراکرت وچ اے “پَرسانا” تھی ڳئے تے ایندا اَرتھ وی کہیں پاݨی یا رَلدی مِلدی شے دا چِھڑکݨ ہے۔ ہندویں دی تیرتھ وچ مقدس جَل کوں چھڑکݨ دی رَسم کوں پَرسانا یا پرسائی آہدن۔
ایں بند دا سِدھا سادھا مطلب اے بݨسی:
میں (گوپی) گنگ، گومتی، جمنا، اررام گنگ کیوں ونڄاں، میں اپݨے مَن جَل وچ ٹُٻیاں مار مار، مقدس پاݨی دا اَندری اَندر چِھڑکا کر اپݨی تیرتھ کیتی ہے۔
اے بند بھکتی دا جیڑھا ظاہری ماݨ مَریادہ دی بجائے “مَن رَساوݨ” دے اُتم ہووݨ تے ایں سانگے مُکت تھیوݨ کوں نضشابر کریندے۔
اڳلا بند ایں ڳالھ کوں وَدھیک پَدھرا کریندے۔
سَتواں بَند:
کاشی، متھرا، پراگ، برما، بشن، مَہیش
سَب ای اپنے بھیس کیوں پدیس جائی
پیلھے بند وچ سَبھے جاہیں یا بھگوانیں دے ناں ہن جیویں جو (1) کاشی (بنارس)، متھرا (جمنا کنارے ٻُدھیں تے ہندوویں دا ہک مُقدس شہر)، پراگ (پریاگ۔ اللہ آباد جتھاں گنگا جمنا تے سرسوتی مَلدن)، برما (برہما)، بشن تے مہیشور (ہندوویں دے بھگوان)؛ (2) بھیس: لباس (2) پَدیس ایہو سرائیکی دا پردیس، مطلب پَریں دا دیس؛ ( 3) جائی: جَاوݨ، وَنڄݨ۔
ایں بند دا مطلب وی شبدیں دے وٹاندرے نال اوھو اُتوں آلے بند دے بھکتی وِچاریں نال رَلدا مِلدا ہے جو اے جاہیں تے بھگوان سَبھ آتم دے بھیس ہن تاں وت ماݨ مریادہ تے رسم رواج کیتے دور پریں دے دیس کیوں ونڄیجے۔
چھیکڑی تے اَٹھواں بند ایں ساری کافی / بھجن دی جتھاں پیلھے بَند نال جُڑت کریندے، اُتھاں کرشن بھکتی تے رَس لیلا دے وِچاریں راہیں اوندا سَتت وی کڈھدے۔ اے ساری کافی وچ سبھ توں اولڑا تے انوکھڑا بَند ایہو ای ہے۔
سَتواں تے چھیکڑی بند:
بَرم کی فرید کھیل بِسری جگت موں بیل
دَرمت کے پُھول کو پَھلا کے پَھل کھائی
ایں بَند دے شَبدیں دے اَرتھ کجھ ایں بݨدن۔ (1) بَرم: اے کلاسیکی سنسکرت دا شِبد “بَھرم” ہے جیندا مُنڈھلا اَرتھ “بھنوالی یا چکراٹی” ہے۔ ایندے کجھ ٻئے وادھوں اَرتھ وی ہن جیویں جو سمجھ بوجھ دی چُک پُک۔ ایندا ہک وٹاندرا “وَبھرم” وی ہے جیندا مطلب (اَرتھ) کھیݙ یا “سینسوئیل پلے” بݨدے؛ (2) بِسری: اے سرائیکی دا وِسری مطلب بُھلی ہوئی؛ (3) جَگت: جڳ جہان؛ (4) بیل: ایندا منڈھلا شَبد روپ “ول” ہے پر اَلائت دے وٹاندے “و” دی جاہ “ب” آڳئی ہے جیویں ورہوں دی جاہ برہوں گھن گیدھی ہے۔ کرشنا بھکتی وچ اینکوں پریم نال جوڑ “پریم بیل” وی آکھا ویندے۔ اے پریم دی پوری وَلہیٹ وچ ہووݨ ہک حالت ہے۔ ایں لشکݨ (علامت) کوں میرا بائی کجھ اِیں وَرتیندی ہے: ” آنسوں جَل سینچ سینچ پریم بیلی بوئی”؛ (5) دَرمَت: اے سنسکرت دا شَبد ہے جیندی مُنڈھلی پاڑ “در” ہے۔ پروٹو انڈویورپئین زبانیں وچ اے “dus” ہے جیندا اَرتھ “بُرا، “اَکڑیجا ہویا” یا “اوکھا” بݨدے۔ جݙاں جو “مَت” سیفِیکس (لاحقہ) ہے۔ ایندا سانگا پروٹو انڈو یورپئین وچ ” men یا man” نال وَنڄ بݨدے جتھوں کنیں مائنڈ وی نکلدے تے مَن وی۔ اپݨے ورتئیل چلدڑ اَرتھ وچ دَرمت دا مطلب بُرائی آلی سوچ وچار، ݙِنڳی مَت بݨسی۔
ایں بَند دی جے کُھول کریجے تاں او کجھ ایں بݨدی اے:
فرید کوں ہݨ سارے بَرم (بُھلیکے، بَھنوالیاں، چکراٹیاں) وِسر ڳئین تے جڳ جہان وچ (پریم) بیل کھنڈ ڳئی ہے۔ اے انہیں درمت (بُرائی) دے پُھلیں دا پَھل ہے جیڑھا مَیں کھادے۔
ایں کافی/ بھجن دی مَہورت کرشن مہاراج دی بَنسری دے اَگم گیت نال تھیندی ہے تے اڳوں ٹُردی اے بریندرا بن، جمنا کنارے کَتیں دے چوٖݙی دی ݙُدھ چاندݨی وچ کرشن دی یوگ مایا سَہارے شَرد رَس یاترا بݨدی ہے جیندے وچ گوپیں کوں سُہاڳ، بھاڳ، پھاڳ، راگ رنگ دی رُت وچ اَنگ اَنگ آنند تے ہَرموں ہَریائی مِلدی ہے۔ بَن دے کُنج کَنج وچ ہولی کھݙیندی ہے، پریم نیم دی گُلال اُݙدری ہے۔ گوپیں دے اَبھیمان، فخر وݙائی تے پھوت سانگے برہوں بکھیڑے آندن جیڑھے اَنہد دی گھن گھور تے شور جور دی ݙکھالی ݙیندن۔ ایں رَس لیلا وچ کرشن اپݨے شُن (سُنڄ) وچ پورے سمادھ سِدھ نال لَکھ لاگت رہندے تے گوپیں دے شریر۔مَن وچ پریم دی وہٹ پَٹ نال جوت جڳیندے۔ ایں کارݨ گوپیاں ڄاݨوں سُنڄاݨوں تِھیندن جو اَصل تیرتھ (ٹرانس) گنگ گومتی جمنا ونڄݨ وچ نئیں پراپݨے مَن وچ ٹُٻی مار مَن دے مرادیں دا چھڑکاؤ کرݨ وچ ہے۔ پردیس پردیس پِھر کنیں، کاشی متھرا پراگ ونڄݨ نال، برہما، بِشن تے مَہیش ڳولݨ نال کجھ نئیں ملٹا۔ رادھا کرشن راہیں، “گوپی بَھوا” راہیں”مَن رَس” ای اصل کھیݙ ہے۔ توڑے جو رَس لیلا راہیں دَرمت پُھل ہن، ٖݙنڳ پڑنگ ہن، بُھلیکے تے بَھنوالیاں ہن پر چھیکڑ وچ اے برم کھیݙ دا اَنت وِسارا ہے، مُکتی ہے، پریم بیل دا جَگت جہان وچ چُودھار چوڳوٹھ کِھنڈار ہے۔
خواجہ غلام فرید۔ ابن عربی دے سِلک سلوک دا پندھیڑو، منصوری روش دا پالݨ ہار، سُنڄڑی پُر وحشت روہی دا موہَت، اُنہوویں صدی دا چھیکڑی تے پَکا ٹَھکا “موحد” کیویں اے بُھل سڳدے جو “ظلمت سبھ نور حضور” ہے، مَسجد مَندر ہکڑو نور ہے۔
چاہے کرشن دی رَس لیلا ہووے یا یار رَنجھیٹے دی بَنسی دیاں ڳُجھیاں رَمزاں تے انوکھیاں گھاتاں ہوون، اونکوں اے ڄاݨ سنڄاݨ ہے جو”اَنگ غیر دا وَہم بُھلیندے”۔ آتم سوں دی چوری نال پتَال دے چَمکدے ہیرے جواہرات، پُھلیں نال بَھرے کُنڈ کُنج تے نانگیں دی وِس تے وَس ڈھیندن۔جیڑھا ابیناس دیس ہے۔
خواجہ غلام فرید ڄاݨدے پچھاݨدے جو پریم پرم ای واحد کہانی ہے، دوئی جُھوٹا لارا ہے ۔ ایہو بَنسری دا اَگم گیت ہے، ایہو دَرمت، دویت پاپ مٹاوݨ دی راہ ہے۔
تَرکھٹ جَمنا ترپھٹ ناؤں
درمت دویت پاپ مٹاؤں
پی کے سَنگ پی پریم کٹوری
ناچت گاوت رَنگ رَس تال
نوٹ: لکھاری ہک مَن تار سَکھݨ ہار ہے۔ ایں کیتے ایں لکھت وچ ڈھڳ غلظیاں تھی سڳدن۔ سنگت جے انہیں دی نشاندھی کریسی تاں تھورا ہوسی۔