تھل جیپ ریلی ہک آف روڈ موٹر اسپورٹس ایونٹ ہے جیہڑا سرائیکی وسیب اچ سالانہ تھیندے۔
اے کوئی لوک روایت یا کھیݙ بالکل نئیں بلکہ مقامیاں کیتے ہک اوپری شے ہے۔کہیں کہیں ویلے اوپریاں شئیں اکھیں کوں ݙاڈھا اٹریکٹ کریندیاں ہن۔
سال 2025 اچ ایندا ݙاہواں ایڈیشن وسیب اچ کھیڈیندا پئے جیندے ٹریک دی لمبائی 200 کلومیٹر کنوں ودھ اے۔
ایہ لیہ، مظفرگڑھ تے کوٹ ادو دے ضلعیاں اچ کھیݙیندا پئے جیندے وچ 13 کیٹاگریز شامل ہن، ہݨ ہک نویں ڈرٹ-بائیک ریس وی شامل کیتی گئی اے۔ سرکاری تشہیر دے مطابق ایندا مقصد “ایڈونچر ٹورازم” دا فروغ اے تے سیاحت دے متبادل موقعے پیدا کرݨ ہے۔ Replacement شبد کوں نجھا تے ݙیکھݨ دی لوڑ اے۔
کیہڑی شے ری پلیس کر تے ایں کھیݙ دا منݙھ ٻدھا ڳئے؟ تاں اوندا جواب ہکو اے — “مقامیت”۔
ہک نیٹو امریکی Vine Deloria Jr. نے آکھیا ہا:
“They took our buffalo, and now they take our buffalo dance.”
(انہاں پہلوں ساݙی منجھ کھس گھدی ، تے ہݨ منجھ دا رقص وی کھسیندے پئے ہن۔)
ایں ایونٹ کوں مقامی روایت دے پھل ٻوٹے لائے ویندن تے ایندا منڈھ وی جھمر نال ٻدھیا ویندے، پر اے ہک منظم سرکاری سطح دا اسپورٹس ایونٹ اے جیندے وچ 100 کنوں ودھ نیشل تے انٹرنیشنل کھیڈاریں دی رجسٹریشن تھئی اے۔
ایندے وچ موٹر اسپورٹس انڈسٹری دا وݙا ہتھ ہوندے جیندا سدھا سدھا مطلب اے جو مقامیت کوں انڈسٹری نال ری پلیس کیتا ویندا پئے۔
تھل اچ چوکھے لوکاں کول جیپ یا ستھری کار اے؟
کیندے کولوں ہیوی بائیکس یا ڈرٹ ریس بائیکس ہن؟
اتھاں تاں مقامی مال ݙنگر آلے لوک تے چھوٹے چھوٹے زمیندار راہندن۔
ایونٹ جیہڑا 200+ کلومیٹر تے اوندی کیتے کھلی زمین دی لوڑ ہوندی اے، جیہڑی انہاں لوکیں دی ہے جنہاکوں ایں کھیݙ دی چوکھی سمجھ وی کوئنی
ایونٹ دے ݙیہاڑیاں اچ مقامی طور تے چھٹیاں کیتیاں ویندن، ہک جو ڈھیر لوک ایں وچ شرکت کرن تے ٹرانسپورٹ، پولیس، سیکورٹی، ریسکیو ٹیمز وغیرہ۔
ایندا مطلب اے جو ساݙے رنگ اچ بھنگ پاوݨ کیتے ساݙے وسائل دی تݙ تے ہی سبھ کیتا ویندے۔
تھل دا مزاج تھلوچڑ ہی ڄاݨ سڳدے۔
اساں لوکیں دی سنڄاݨ دی ڳال تاں کریندے ہیں، پر اتھاں ہر شے اپݨی ہک نویکلی تے اپݨے مزاج دی سنڄاݨ دا سوال وی کریندی اے۔
“تھل مارو دا پینڈا سارا تھیسم ہک ٻلہانگ”۔
اے تھل حیاتی وی ہے تے تھل “مارو” وی ہے۔
ایندے مزاج یا مقامیت کوں سمجھے بغیر اینجھے ایونٹس دا کیا تک بنڑدے؟ ݙانداں دی بھاج تے تاں جوے دی ایف آئی آرز کٹیاں ویندن — جیہڑی اتھوں دی ٻہوں پراݨی روایتی کھیݙ اے۔
کیا کوئی گارنٹی ݙے سڳدے جو جیپ ریلی اچ “Betting” نا تھیندی ہوسی؟
اے جتلا ایونٹ تے اتے کروڑاں خرچ کر تے کروایا ویندے، جیندے وچ پوری مشینری متحرک تھیندی اے، او جوے کنوں کیوں بچ سڳدے؟
یا مقامی اپنڑی کھیݙ کھیݙن تے جوا اے تے اوپرے آ تے کھیݙن تے او حلال اے؟
جتھ تھل اچ گپ چپ شانتی اچ چھڑا ہیل گُھلدی اے یا ول مال دی ٹلیاں دا نما نما شور سنڑیندے، اتھے اے جیݙی کرخت مزاجی دا جوڑ ہی نا بنڑدا۔
تھل دی مقامی کھیݙاں تے اوپری کھیݙا وچ ایہو فرق اے:
ہک پاسیوں صدیاں پراݨی لوک روایت،
ݙوجھے پاسوں 2016 وچ سرکاری سطح دی نویں کھیݙ
ہک پاسے دا مقصد تفریح، چس رس تے لوکیں دی سانجھ۔
ٻئے پاسیوں سرمایہ کاری تے تشہیر۔
ہک پاسیوں دی کھیݙاں وچ شریک تھیوݨ آلے عام ݙیہاڑی دار، اٹھاں تے ݙانداں آلے، مقامی قبائلی۔
ٻئے پاسیوں غیر مقامی امیر کارپوریٹ سپانسر
ہک پاسوں لوک، تہذیب تے مقامی شعور۔
ٻئے پاسیوں کمرشل موٹر اسپورٹس شو۔
انگریز وی اینویں ہولیں ہولیں وڑ آیا ہا، تے پچھیں پتہ لڳا جو تن دے کپڑیاں توں وی مقروض تھی ڳئے ہیں
باہر آلا سرمایہ دار جیہڑے ویلے آندے اوندے من اچ اوں چھوہر آلی کار پہلی خاہش ایہا جاگدی اے جو چھٹیاں گزارن کیتے اے جاہ چنگی اے، پچھے پیسہ وی ویٹیا ویندے تے مقامی لوک وی نقل مکانی کر ویندن ہن۔
پہلے روہی اچ 60 لکھ ایکڑ اساں کھسوائی بیٹھے ہیں۔
پہلے اساں کتلے سرکاری ریٹائرڈ افسراں دا تفریحی مقام بݨ چکے ہیں۔
ݙو روپے، پنج روپے، ݙاہ روپے — ایں حساب نال ساݙی بھوئیں دی کھس کھوہ کیتی گئی اے تے نت ݙیہاڑے نویں طریقیں تے ݙھڈھپ نال وسوں اچ لنگھݨ دا راہ بنڑایا ویندے۔
جے اڄ اساں سڄاک نا تھئے تاں اے کھیݙ ٻہوں بھیانک ثابت تھیسی۔اے ہک اخبار دا مکھ پناں وی پڑھ ݙیکھو
The rally was planned in under-developed and vulnerable districts of the province to generate economic activities and help promote the local culture of Punjab.
( ریلی کوں صوبے دے پسماندہ تے کمزور ضلعیاں اچ اس مقصد کیتے منعقد کیتا ویندا پئے جو اتھوں دی معاشی سرگرمیاں تے پنجاب دی مقامی ثقافت کوں فروغ ڈتا ونج سگے۔)
تھل کݙاں دا پنجاب بݨ ڳئے؟
جیپ ریلی اچ کھیݙیندی جھمر پنجاب دی ہے؟
جھمر کھیݙدے مزدور سرائیکی ٻال کتلے اوپرے اوپرے ݙسدے ہوسن؟
اپݨی بھوئیں تے قبضہ گیراں اگوں ݙیہاڑی تے جھمر کھیݙن اچ شرم تاں آندی ہوسی؟
ایڈورڈ سید دی ڳال کوں اگوں تے ٹریندے ہیں:
Every empire tells itself and the world that it is unlike all other empires, that its mission is not to plunder and control but to educate and liberate.
ہر ریاست اپنڑے آپ کوں تے دنیا کوں اے آدھی اے جو او بئی” ریاستاں سنویں نئیں — اوندا مقصد قبضہ تے لٹ مار نئیں بلکہ تعلیم ڈیونڑ تے آزادی ڈیونڑ اے”
ریلی دی انتظامیہ دا آکھݨ اے جو اساں سیاحت تے ترقی گھدی آندے ہیں، ماڈرن کلچرل تے کھیݙاں متعارف کرویندے پئے ہیں۔
پر وچوں وچوں او بھوئیں، مقامیت، وا، پاݨی سبھ شئیں تے وی نال نال اکھ رکھدن۔
ظاہری ڳال اے ٻاہرو آوݨ آلا تہاݙے کیتے اے تاں گھن آندے پر اپݨا قبضہ تے نفسیات وی چھوڑ تے ویندے۔
چار ݙینہاں دی کھیݙ۔سارا سال لوکیں دے چیتے تے سوار راہندی اے تے انہاکوں ڈھیر مفلس کریندی اے۔
پنجابی کلچر کوں سرائیکی کلچر نال گڈ مڈ کرݨ دا کم وی تسلی بخش کیتا ویندے۔
ساݙا مسئلہ وکھرپ دا ہے۔
جیویں ساݙا ڈی این اے منڈھ قدیمی ایں بھوئیں نال ملدے، اینویں ساݙی کھیݙ وچ ٻس اساں لوک ہی جانڑدے ہیں۔
اوپری زبان، نصاب، کلچر تے وݙی ڳال رڄے کڄے چیتے دی نمائشاں تے پھوتاں ساݙی جیوݨی کوں مزید اوکھا کر ݙیندن۔
کجھ لوکیں کوں ݙو چار ݙینہہ دی مزدوری تاں لبھ پوندی اے پر سدھی تے صاف ڳال کریجے تاں کلچر کوں کنجرخانہ بنڑاون دا کم اے لوک آ تے کریندن۔
نویں نویں ٹیکنیکس تے نویں نویں شوبازیاں نال بھوئیں کیویں ہتھاوݨی اے؟
کیویں اتھاں الاٹمنٹس دا راہ بنڑاونڑے؟
کیویں کارپوریٹ فارمنگ دے کلچرل کوں پرموٹ کرنے اے؟
سبھ بڑے طریقے تے ٻدھ چیتے نال کیتا ویندے تے کیتا ویسی۔
تے اساں بس ٹکر سانڳے ݙیہاڑی توں تکھے ہٹھے ایکوں چس سمجھ تے چھوڑ۔ݙیندے ہیں۔
ایہ کھیݙ وسیب وچ ݙاہواں سال اے تے ݙاہ سال کہیں جاہ تے قبضے کیتے ٻہوں ہوندن۔
ایہ کلچرل ری پلیسمنٹ تے اپݨی بھوئیں تے کھیڈاں کنوں حقارت ݙیوݨ آلا مافیہ تے برانڈنگ مافیہ کیندی تݙ تے نچدا کھڑے اڄ؟
تاں اوندے وچ پہلا ہتھ تھل ڈیولپمنٹ اتھارٹی دا ہے جیہڑی ویہڑے کوں سندھ لائی کھڑی اے، تے کجھ مقامی لوکاں دا مزاحمت نا کرݨ تے لوکیں دا ایں گھمݨ گھیر تے نا الواوݨ وی ہے۔
دنیا اچ اینجھے ایونٹس جیہڑے تھئن انہاندے بارے وی کجھ ساکوں جانکاری ضرورت اے۔
مثال دے طور تے دنیا دی سبھ کنوں مشہور 1978 اچ شروع تھیون والی آف روڈ “Dakar Rally” اصل وچ افریقہ دے صحراواں (موریتانیا، مالی، سینیگال) وچ ہوندی ہائی، پر 2008 دے بعد سیکیورٹی خدشات دے بہانے نال ایکوں جنوبی امریکہ چوں سعودیہ اچ شفٹ کر ݙتا ڳیا۔
اوندے پچھوں وجہ ایہا ہا جو مقامی لوکیں نال ایندا کوئی مشورہ نا کیتا ڳیا تے ایں ریس مقامی ماحول تے چراگاہیں کوں تہس نہس کر ݙتا ہا۔
اینویں نیٹو امریکیاں دا Bison Festival انہاندا روایتی فیسٹیول ہا، جیکوں بعد تے گورے سرمایہ داراں تجارتی شو وچ بدل چھوڑیا۔
مقامی کلچر کوں شوپیس بنا تے پیش کیتا ڳیا، پر لوک غربت دی لکیر توں وی تلے ریہے تے بے دخل کیتے ویندے ریہے۔
ایندے نال Clifford Geertz دا ہک اکھاݨ وی یاد رکھیجے:
When culture becomes an object of display, it loses its soul.
جیہڑے ویلے کلچر نمائش دی کوئی شے بنڑ ونجے تاں او اوندی” روح کھڑاپ ویندی اے “
ایں توں سوا ابوظہبی تے قطر دے اٹھاں دے میلے جنہاں اچ اٹھیں دے سݨہپ دے مقابلے تھیندے ہن ہݨ او ارباں روپے دا کاروبار بݨ گئین۔
اصل بدو قبیلے جیہڑے صحرا دے وارث ہان، او سرائیکیاں وانگوں نچلے درجے دے مزدور تے تماشائی بݨ تے رہ گئیے۔
مراکش اچ بیربر فیسٹولز جیہڑے کڈاہیں لوکیں دی سانجھ ہوندے ہن، ہݨ او ٹوررزم منسٹری دے ماتحت ہن۔
اینجھیاں دنیا بھر اچ مثالاں ہن ، جتھاں جتھاں اے دروہ تھئن۔
بالی، انڈونیشیا وچ منڈھ قدیمی ہندو رسماں، رقص تے مندراں دے تہوار ہݨ چھڑا ٹوررسٹ شو بݨ چکن۔
زمیناں تے ہوٹلیں دا ویچ وٹا تھیندا تے بعد تے اتھوں دا ہک مقامی نعرہ بݨ ڳیا:
“Bali for tourists, not for Balinese.”
” بالی سیاحواں کیتے ہے، بالی دے راہونڑ آلیاں کیتے نئیں “
انہاں ساری کتھا کہاݨیاں کوں زرا اپݨی بھوئیں نال جوڑ ݙیکھوں تاں کجھ چہرے نشابر تھی پوسن تے آپ نال تھیندے دروہ دی سنڄاݨ وی پوسی
ساݙا نعرہ وی بالی دے مقامی لوکاں وانگوں ایہو ہووے:
“تھل بچاؤ۔۔۔۔ کل بچاؤ”
“Save Thal — Save the Future.”