سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

مہابھارت تے سنسکرت اچ لکھیے پراݨیں وچ “سندھو” تے “سؤویرا” دے ناں ڈھیر جاہیں تے کٹھے وَرتے ڳئے ہن۔ اے ݙوہیں “بھارت ورش” دے حصے ݙسے ڳئین، بَھل انہاں دے ٹھیک ٻنہاں تے جاہ دے سانگے سکالریں اچ ہمیش اختلاف رھیے۔سندھ نال ناں دی رلت پاروں اے ڄاتا ویندا رہیا جو ‘سندھو’ کنوں مُراد اڄوکا سندھ ہے۔ سندھی اوریجن دے انڈین سکالر بی۔ڈی۔ میرچنداݨی دی پرکھ پڑچول وچوں اے اَٹ نکدے جو قدیم سندھو تے سؤویرا، ݙوہیں علاقے اسل وچ سرائیکی وسیب اچ ہئین۔ پراݨے سندھودیش کنوں اڄوکا سندھ ڄاپݨا ناں دے بھلیکے پاروں ہے۔

سندھو تے سؤویرا دا ذکر مہابھارت وچ

مہابھارت موجب جیادراٹھ “سندھو سؤویرا” دا بادشاہ ہئی۔ او کوروواں دے پاسیوں کرکشیترا دے مشہور یدھ وچ رَلا ہائی۔ اے جنگ پنجاب اچ پاݨی پت کنوں لگ بھگ چالھی میل اُبھے ݙلھائی پاسیوں تھئی ۔ اے وی ہک ثبوت ہے جو سندھو تے سؤویرا دا مرکز اتلا پریں لماں سندھ نئیں تھی سڳدا۔
سنسکرت پراݨ وچ “سندھو سؤویرا” ہمیش اَکٹھا آندے۔ ایتھوں اے ڄاپدے جو جو اے ݙوہیں ڳوانݙی مُلخ تے اِتھوں دے لوک ہک سَنویں ہن۔ 

سؤویرا – ملتان دا قدیم خطہ

ویدک پراݨ بائودھیانا دھرم سُترا وچ وی لکھیا ہے جو “سؤویرا” دے لوک رلے ملے جاتی دے ہن، تے اوہناں دے وسیب وچ پندھ کرݨ پچھوں پَویتر تھیوݨ لازم ہے”۔ اِتھوں اے ڄاپدے ڄو سؤویرا او جاہ ہئی جتھاں آونڄ لڳا راہندا ہا۔ متلب ہے او اڄوکے سندھ جِتلا پریں نَہی۔ ہک سکالر میکس مولر وی اے آکھیا ہے جو سؤویرا دے لوک پنجاب دے لَمے پچادھی پاسیوں ، ملتان کولہوں وَسدے ہن۔ اتھائیں میرچنداݨی آکھدے جو ملتان ملخ سؤیرا دے اندر آندا ہا۔
سکندا پراݨ وچ “مولستھان” (ملتان) دا ذکر آندے جتھاں نرسِمھہ مندر “دیوِکا” نَدی دی مݨ تے ہئی۔ اَگنی پراݨ وچ وی لکھیا ہوئے جو “دیوِکا” ندی سؤویرا دے علاقے اچ واہندی ہائی۔ پرگیٹر دے مطابق اے دریا اجوکے راوی دے “دیگ نالے” نال میل کھاندے ۔
ایں حساب اچ سؤویرا دا علاقہ دریائے سندھ دے  ݙِبھارئی پاسے اَتے ملتان دے آسوں پاسوں بݨدے ۔

میرچنداݨی آہدے جو “سندھو” ہک اینجھے ملخ بارے ڄاݨکاری ݙیندے جیرھا یا  تاں دریاۓ سندھ کولہوں ہئی یا جتھوں دریائے سندھ لَنگھدا ہئی۔ اتے سؤویرا دا ناں “اَنو” قبیلے دے قدیم بادشاہ “سُویرا” دے ناں تے پیا۔ ایں قبیلے کئی جاہیں اچ باچھائیاں بݨائیاں۔ انہاں وچوں شیواپورا، وَرشا دھرب پورہ ,مدراس، کیکیا تے سؤویرا دے ملخ وجود اچ آئے۔ ایں تراویں، سارا  پنجاب انو قبیلے دی راج پاٹ بݨیا۔

البیرونی دا حوالہ

جگ مشہور تریخ دان البیرونی (1030ع) وَلوں وی اے ملدے جو “سؤویرا” دا مطلب ملتان تے جروار ( ملتان کنوں 50 میل اُتوں جہلم تے چناب دے سنگم تے جاہ) ہئی۔ ایں دا مطلب بݨدے جو سؤویرا، دریا سندھ دے ݙبھاری پاسوں واقع سرائیکی وسیب دا علاقہ ہائی۔
ایں سانگے میرچناݨی آکھدے جو البیرونی سنسکرت پُراݨ نال سَہمت ہے، جِنہاں موجب سؤویرا ملتان تے اوندے ڳوانڈھ پوانڈھ دے وسیب دا ناں ہائی۔

سندھو دیش

میرچنداݨی دا خیال ہے جو “سندھو” وی پنجاب (سرائیکی وسیب) وچ ہائی۔ رامائݨ وچ راجہ دشرته دے یگیہ (قربانی) وچ “کیکیہ، سندھو تے سؤویرا” دے بادشاہواں دو وی کانڈھے پَٹھے ڳئے ہن۔
کالیداس آکھدے جو رام  “سندھو دیش” آپݨے بِھرا “بھرت” کوں دان کیتا جئیں اڳوں گندھارا ہتھیکا کر کنیں اِتھوں دے شاہر ٹکشسیلا (ٹیکسلا) اتیں پشکلاوتی ( اے شاہر ہک ویلھے ملخ گندھارا دی راجدھانی ہائی اجوکے چارسدہ دے نال ایں شاہر دے کھنڈر ملدن) دی بݨیاد رکھی ۔ لکھاری آہدے  جو اے سندھو دیش وی مڈل انڈس ریجن وچ دریائے سندھ دی مݨیں نال ہے۔ میرچنداݨی ہک ٻیا حوالہ آنندورام بروہا دی کتاب Ancient Geography of India  وچوں وی ݙیندے جیندے موجب سندھو دیش کنوں مڈل انڈس ریجن مراد ہے۔

ہیون سانگ دا بیان

سنسکرت دے پراݨیں کنوں ہٹ کے سبھ توں تکڑی نیاں اچینی پِھرندڑ (سیاح) ہیون سانگ (یوان چوانگ) دی ہے۔ایں جوان 641ع وچ اوں ملخ دا ذکر کیتا جیرھا دریا سندھ دے ݙیلھائی پاسیوں ہا جینکوں اوں “سِن تُو” آکھئیے۔ اے پھرندڑ گُرجّرا (مرواڑ – راجپوتانہ ، بھِلمال) کنوں اُبھے ݙئیں پندھ کر کے دریا پار “سن تُو” پہنچدا ہے۔یوان سانگ موجب  “سِن تو”  دی راجدھاݨی کنوں ملتان دی وِتھ دریا ٹپ کراہیں اُبھے ݙئیں 900 لی ( لی چائینی وتھ دی اکائی ہے ایندے اجوکے 296کلومیٹر بݨسن)ہے۔ایندا مطلب ہے جو سندھو ملتان دا ڳوانڈھی ملخ ہا۔

   ہیون سانگ دا آکھݨ ہے جوملخ (سندھو) دا گھیرا تقریباً 7000 لی ہے۔ ایندی راجدھانی دا ناں پِی شن پُ پُ لو ہے۔ زمین زرخیز، کݨرک، باجھرا، سونا، تانبا، لوݨ تے ݙنگر چوکھریں نال رَڄی کَڄی ہے۔ ایندا راجا شُودر جاتی دا ہے اتے بُدھ مت دا منݨ ہار ہے، تے ایں ملخ وچ سوہݨے سٹوپ تے مَندر موجود ہن۔او لکھدے جو دریا نال ہزاراں لوک آباد ہن، اتھاں غلابی، چٹا لوݨ اتے راک سالٹ ڈھیر ہے۔

 لوݨ دی گالھ نشابر کریندی ہے جو  “سندھو”  ناں دا  اے ملخ سالٹ رینج  دے نیڑٖے ہا۔ اے سب کجھ مڈل انڈس ریجن دے جغرافیے نال میل کھاندے۔کیوں جو لَمے سندھ اچ کیتھائیں راک سالٹ کوئینی۔

میرچنداݨی واضح کریندے جو “سندھو” کوئی مخصوص قوم نہ ہائی بلکہ اے دریائے سندھ دے کنارے دا خطہ ہائی۔ایہہ خطہ اجوکے دیرہ جات دامان دا علاقہ ڄاپدے۔ لکھاری موجب دیرہ غازی خان، دیرہ اسماعیل خان تے اوں دے آس پاس دی دریا سندھ دی لمبی پٹی دا علاقہ ای “سندھو دیش” ہئی۔
اوہ ایں گل تے وی زور ݙیندے جو ٻہوں ساریاں اںڈین ٻولیاں وچ لوݨ کیتے  اکھر “سَیندھَو”  ایں پاروں نڪلیے، کیوں جو لوݨ دے پہاڑ سندھو دیش اندر آندے ہن۔

کجھ سکالر ایں بُھلیکے اچ رہے جو ہیون سانگ دا “سن تُو” ہیٹھلا سندھ (الور) ہئی۔ میرچنداݨی اپݨی ایں پرکھ پڑچول اچ اے بُھلیکا مٹیندے۔ ہک تاں ہیون سانگ  موجب اے پتہ لگدے جو سندھو دیش دریا دے ݙِبھاری پاسیوں ہا تے اُتھوں ملتان دی وتھ 150میل ہا۔  اَتے سندھ دی اوں ویلھے دی راجدھانی الور کنوں ملتان دی وتھ 250 میل ہائی۔ چچ نامہ توں پتہ لگدے جو اوں ویلھے سندھ دا باچھا برہمݨ ہا اتے ہیون سانگ موجب سندھو دیش دا راجا بدھ مت دا مرید شودر ہا۔

میرچنداݨی سنسکرت پراݨ وچوں ہک ٻیا حوالا وی ݙیندے جو“ورہمیہرا دی برہت سنمھیتا وچ وی “سندھو سؤویرا” تے “سندھو”  دے وکھرے وکھرے ناں درج ہن، جیہڑا سندھ تے سندھو دیش دا وکھرپ ودھیک نُشابر کریندے ۔

سندھو دیش دی راجدھانی: وَرشا دھرب پورہ

ہیون سانگ دے “پِی شن پُ پُ لو” ناں کوں میرچنداݨی “وَرشا دھرب پورہ” ثابت کریندے ، جیڑا قدیم راجہ “وَرشا دھرب ” دے ناں تے رکھیا ڳیا۔ میرچنداݨی ہیون سانگ دے ݙسے پندھ تے directions  دی بَھن تروڑ کر کراہیں  ایں نتیجے تے پُجدے جو اے شاہر دریائے سندھ دے ݙیلھائی پاسے، پنجند دے نیڑے، دیرہ غازی خان وچ ہائی۔ وَدھ گمان ہے جو اے اُوہا جاہ ہے جتھاں ہݨ کوٹ مٹھݨ وَسدے۔ مہابھارت دے سندھو دیش دے راجہ جیادراٹھ دے ایں شاہر کوں سیاں سالاں دا لمبی ویہاݨی اتے دریا دے پاݨی رل کراہیں نڳل ڳئے اتے سندھو دیش دی راجدھانی وَرشا دربھ پورہ دا ناں نشاݨ وی مٹ ڳیا۔

سؤویرا تے کجھ ٻئی ڳالھ مہاڑ

کجھ بُدھ مت سوتراں وچ سؤویرا دا ذکر سَمندری بندرگاہ نال آندے ۔  ایں پاروں کُجھ جاہیں تے اے وی ہے جو سویرا ملتان سمیت سندھ دے کجھ علاقاں تائیں کھنڈا ہویا ملخ ہا ۔ بَھل لکھاری آکھدے جو اے  ݙوہیں ڳالھیں دُرست نئیں سؤویرا زمیںی علاقہ ہائی، اساں اونکوں سمندر دے کنارے نئیں رکھ سڳدے۔ سندھو سؤویرا اسل اچ  پنجاب دی ڳوانڈھ دا علاقہ ہائی، جیندا حصہ دیرہ جات تے ملتان بݨدن، نہ جو ہیٹھلا لاڑ دا سندھ۔

اَٹ

 سنسکرت پراݨ، البیرونی، ہیون سانگ، ورہمیہرا، تے اڳوں دے محققاں دی چیتا کاری دے سوجھلے وچ میرچنداݨی اے اٹ کݙھدے جو:

1. “سندھو” تے “سؤویرا” پنجاب دے ڳوانڈھی ملخ ہن۔
2. “سندھو” دریائے سندھ دے ݙہلھائی پاسے، دیرہ جات دے علاقے وچ ہئی۔
3. “سؤویرا” دریائے سندھ دے ݙیبھاری پاسوں، ملتان تے ایندے آس پاس اچ ہائی۔
4. سندھو، سؤویرا لَمے سندھ (الور، اوں ویلھے برہمن راج دا علاقہ) توں بالکل وکھرے ہن۔
5. مہابھارت دے سندھو دیش دے راجہ جیادراٹھ دی راج دھانی کوٹ مٹھݨ نال “وَرشا دھرب پورہ” دے ناں نال ہائی۔

میر چنداݨی دے کم کنوں ااساں اے اَٹ  کڈھ سڳدے ہیں جو مہابھارت وچ “سندھو دیش” دا مطلب سرائیکی وسیب دا علاقہ بݨدے۔ جیندے وچ دیرہ اسماعیل خان ، دیرہ غازی خان، راجن پور، کوٹ مٹھن تے بہاولپور دے وی مݨ دریا دے علاقے آندے ہن۔ اے پرکھ پڑچول چَھڑے ناں دے بُھلیکے کوں سِدھا نئیں کریندی، اے سرائیکی وسیب دی تہذیبی تے تاریخی سنڄاݨ اتے وکھرپ کوں وی ودھیک نشابر کریندی ہے۔

(نوٹ: ایں لکھت کوں میرچنداݨی دے آرٹیکل دا سرائیکی اُپترائت نہ سمجھا ونڄے۔ ایندے وچ اسل لکھت دی ڳالھ مہاڑ اتیں حوالے جیرھے ہیݨے ݙاڈھے میݙے چیتے پئے ہن انہیں کوں سرائیکی اچ اُپترایا ڳئے۔ اینکوں اسل آرٹیکل توں گھدے گئے نوٹس آکھا ونڄ سڳدے۔ کجھ جاہیں تے ڈاریکٹ ٹرانسلیشن وی کیتی ہے۔ مہدی)

This write-up is based on B. D. Mirchandani’s “ANCIENT SINDHU AND SAUVĪRA.
Source: Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute , 1976, Vol. 57, No. 1/4 (1976), pp. 81-93
Published by: Bhandarkar Oriental Research Institute

URL: https://siraiki.com/books/ancient-sindhu-and-sauvira-b-d-mirchandani/