سِندھی توُں سَرائیکی ترَجمہ: اِرشاد لغاری
پاکستان گھݨیاں قومیں والی مملکت ھے۔ پاکستان دا سبھ توُں وݙا مسٔلا، قومی نابرابری دا مسٔلہ ھے۔ پچادھی پاکستان ئچ ھِک پاسوُں ترائے صوُبے یعنی سندھ، بلوچستان اتیں سرحد (اڄوکا پختوُںخواہ) ھِن، اتیں ٻئے پاسوُں پنجاب ٻہوُں وݙا صوُبہ ھے۔ ایں ننڈھ وݙائی نہ صرف صوُبیاں بلکہ پاکستان کوُں وی کݙاھیں سُکھ دا ساہ نئیں پٹݨ ݙتا۔ ون یوُنٹ توُں پہلوُں ئی چھوٹے صوُبیاں دی خوُد مُختیاری، سکھݨی تے بے معنی بݨ چُکی ھئی۔ پنجابی سیاست دانیں پاکستانی سیاست کوُں پُتلی تماشا بݨا چھوڑا ھا۔ ایں واسطے ون یوُنٹ تے ایوُبی ماشل لاء اِیں نابرابری دا لازمی نتیجہ ھِن۔ سو ون یوُنٹ کوُں تروڑݨ، قومی نابرابری کوُں ختم کرݨ دی پہلی تے لازمی منزل ھے۔ جݙاں جو ٻئی منزل ایں نابرابری دے بݨیاداں ختم کرݨ ھے، یعنی ساری ننڈھ وݙائی کوُں ختم کر کنیں، پاکستانی قومیں دے وزن، تعداد اتے علاقیں ئچ اینجھٔیاں توازن قائم کرݨ ھے، جو کوئی وی قوم ٻئی پاکستانی برادر قوم نال زور زبردستی نہ کر سنڳے۔ ایں نابرابری کوُں ختم کرݨ کیتے، ایں سارے تاریخی پسِ منظر کوُں خیال وِچ رکھݨا پوسی۔ جے کݙاھیں نِجھا کے ݙیکھسوُں تاں خبر پوسی جو ایہا نابرابری قدرتی نئیں بلکہ ھتھ نال پیدا تھئیل ھے۔ جینہہ وِچ ھک پاسوُں انگریز درزیاں دی کاتر ویہتر دا کرشمہ ھے تاں ٻٔے پاسوُں پاکستانی بھراواں دی بھلائی دا نتیجہ ھے۔
ھُݨ سوال اے ھے جو کیا پنجاب ھمیش ایݙا وݙا صوُبہ ھا؟ جواب ھے نہ۔ پنجاب دا وݙے توُں وݙا حاکم رنجیت سنگھ ھا۔ اوُندے دور ئچ پنجاب جِتلا موکلا ھا اِتلا کݙاھیں وی نہ ھا۔ انہاں ݙینہاں وِچ وی مُلتان ھِک الڳ اتیں خوُد مُختیار ریاست ھئی۔ بہاول پوُر الڳ ھا، دیرا جات (دے علاقے) وی الڳ ھَن۔ انگریزاں آپݨی ذاتی مصلحت اتیں قومیں وِچ نفاق پیدا کرݨ کیتے، کتلے ئی پختوُن اتے سرائیکی علاقے، زبردستی پنجاب دے حوالے کر کنیں، ایکوُں اِتلا وݙا کر ݙتا۔ مُلتان، بہاولپوُر اتیں دیرہ جات تے سرائیکی لوک آپݨی ٻولی، ثقافت اتے تاریخ رکھیندن، اتیں او آپݨی سیاسی، ثقافتی حق واسطے جدوجہد کریندے پئے ھِن۔ اِیں جدوجہد دی کامیابی دی صوُرت وِچ پنجاب تے ٻیاں صوُبیاں وِچ نابرابری وݙی حد تئیں ختم تھی ویسی، اتے پنجاب دی پکھیڑ تے آدمشمُاری ٻیاں صوُبیاں تے ایویں ئی اجائی غالب نہ راھسی۔ آپݨی اصل تاریخی اتے قدرتی حداں اندر ریہہ کنیں پنجاب ٻیاں صوُبیاں اتے پاکستانی قوماں کیتےشکائیت دا سبب بݨݨ والی حالت ئچ نہ راھسی، اتے ساریاں پاکستانی برادر قوماں مجموعی طور تے ھِکو جتلا درجہ رکھیسن۔ اوُنویں وی آھدن ھِک ھِک اے اتے ݙوُ یارھاں۔ اتحاد کنوُں سوا کوئی چُھٹکارا کوئنی۔ پاکستان دیاں ساریاں مظلوُم قوماں، سارے مظلوُم طبقے اتے سارے مظلوُم لوک جیہہ توݨیں آپت ئچ گݙ تھی ھِک نہ تھیسن، ھِک ٻئے دے سانجھی تھی، ھِک ٻئے دے سݙ ئچ سݙ نہ ݙیسن، اوھ تئیں انہں قوتیں دی مݙی متی راھسی، جیڑھیاں قوتاں آپت وِچ صلاحوُ تھی، پاکستان وِچ قومی نابرابری کوُں تیزی نال ودھا، پچھلے ٻاویہہ سالاں کنوُں موجاں لائی کھڑن۔
جݙاں سندھی، سرائیکی، بلوچ، پٹھاݨ، بنگالی اتے ٻیاں قوماں ھِک ٻئے دے جائز مُطالبیاں دی حمائت کریسن، سارے مسٔلیاں کوُں ھِک ٻئے دا سانجھا مسٔلہ سمجھیسن، تݙاں ئی ایہو عظیم اتے وسیع قومی برابری دا محاذ جُڑ سنڳسی، اِیں کنوُں علاوہ ، پاکستان دے قومی مسٔلے دا حل ناممکن ھے، انہاں ساریاں قوماں کوُں ھِک ٻئے دی ٻولی، ثقافت اتیں اقتصادی سیاسی مسٔلیاں ئچ دلچسپی گھنݨی چاھیدی ھے، ھک ٻئے دی ھمراھی کرݨی چاھیدی ھے۔ چنڳاں تݙاں تھیسی جݙاں شاھ لطیف، سچل اتے ایاز دے نغمے نہ فقط سندھ دیاں وادیاں اتے جبلاں وچ گوُنجن بلکہ بلوچستان اتے پختوُنستان دے جبلاں توُں گھن کراھیں پدما دے وادیاں اتے میداناں وِچ وی پیار نال ڳائے ونڄن۔ ایویں ئی نذرالسلام، خوُشحال خان خٹک، خواجہ فرید اتے چاکر خان دی ٻولی تے شاعری کوُں وی پاکستان دا سانجھا ورثا ڳݨیا ونڄے۔ نابرابری والی بُݨیاد تے زبردسی اُتوں تھپٔیل کوُڑے سٻدھ دی جاہ تے اصل قومی برابری تے مشتمل رضا خوُشی والا عوامی اتحاد قائم کرݨ دی لوڑھ ھے۔ سندھی، سرائیکی، بلوچ، پختوُن تے بنگالی پاکستان دا ون یوُنٹ تے پیرٹی کوُں ختم کرݨ، نوکری، گذراݨ اتے حددخلی کنوُں بچݨ والے مسٔلے وی تھولے گھݨے فرق نال ھِکو ئی ھِن پئے۔ اتے ساریاں نال تھئیل زیادتی وی ھِکے نموُنے دی ھے۔
ھُݨ تئیں پنجاب دی موجوُدہ ایراضی اندر ون یوُنٹ دے خلاف جدوجہد نہ ھووݨ دے برابر ھئی۔ اتے سرائیکی عوام دی جدوجہد ون یوُنٹ دے ظالمانہ کوٹ دے اندری اندر زبردست یلغار ھے۔ ون یوُنٹ دے خلاف ھک طاقتور الاوݨ نرالا مورچہ ھے۔ اے تحریک ون یوُنٹ دے خلاف جدوجہد کرݨ والیاں قوتاں وِچ ھِک زبردست اضافے اتے تقویت والی حیثیت رکھیندی اے۔ جیڑھی قوم ٻئی قوم کوُں غلام رکھیندی ھے او خوُد آپ غلام بݨ کے ریہہ ویندی ھے۔ ون یوُنٹ خوُد پنجاب دے عوام دی سُجاڳی اتے بیداری والی راھ وِچ رکاوٹ ھے، اتے ایکوُں ھفیم دا نشہ پلائی پیا ھے۔ پنجاب اندر سرائیکی تحریک دا ابھرݨ اتے نِسرݨ خوُد پنجاب کوُں آپݨی موجوُدہ ناقابلِ قبوُل پوزیش ئچوُں نجات حاصل کرݨ وِچ مدد کریسی۔ درحقیقت ھر محب وطن اتے انصاف پسند پنجابی دا فرض بݨدے جو سرائیکی عوام دی جائز جدوجہد دی تائید کرے۔
اساں سِندھی لوک ھِک خاص قومی ذھنیت رکھیندے ھیں۔ اساں لالچ توُں علاوہ وی ھِک ٻئے دی مدد کرݨ ڄاݨدے ھیں۔ اساں جیڑھا حق آپݨے واسطے منگدے ھیں، سو ٻیاں کوُں گھن ݙیوݨ کیتے وی تیار ھیں۔ اساں کیتے ایہا ڳالھ ئی کافی ھے جو مظلوُم سرائیکی عوام دے مطالبے جائز ھِن۔ ھر مظلوُم دی حمائت کرݨ اساݙا اخلاقی فرض ھے، اتے جے کݙاھیں اساکوُں اتلے ذکر تھئیل فائدے نہ وی سُجھدے ھوون ھا، تݙاں وی اساں ضرور سرائیکی عوام دی جائز جدوجہد دی حمائت کروُں ھا، اتے آپݨے حال موُجب ھر قسم دی قربانی ݙیووں ھا۔ ایہو ئی اساݙی قومی شان اتے تاریخی روایت ھے۔ ایہو ئی سبب ھے جو اساں پنجابی عوام دی اردو والی حاکمیت دے خلاف جدوجہد دی وی حمائت کر چُکے ھیں۔ کجھ پنجابی ادیب پنجابی ٻولی دے حق واسطے جائز مطالبے کریندے ھِن پر جݙاں سرائیکی عوام دے حق والی ڳالھ نکلدی ھے تاں یکدم کوڑیج پوندن۔ اساں انہاں دوستاں دی پنجابی واسطے مطالبے دی حمائت کریندے ھیں جݙاں جو سرائیکی دی مخالفت دی سخت مخالفت کریندے ھیں۔ ھر چنڳی ڳالھ کوُں ناجائز طور استعمال کرݨ دی کوشش کیتی ویندی اے۔ سیالے دی سوّڑ ھر کوئی آپ ݙہوُں چھکِیندے۔ آھدن کجھ سیاستدان سرائیکی تحریک کوُں سندھی اتے سرائیکی عوام ئچ پھوُٹ گھتݨ، اتے آپݨے ذاتی فائدے کیتے استعمال کرݨ چاھندن۔ پر اوُنویں اے وی کناں دی سُݨیند اے جو کجھ پُراݨے بدنام سیاسدان آھدن جو سرائیکی وسیب کوُں اڳرائی کریندے ھوئے، سندھ ݙیس توُں اپنے تاریخی علاقے کھسݨے چاھیدن۔ اِیں قسم دی واھیات ڳالھ جے کݙاھیں کہیں کیتی تاں نہ فقط مُنا کروڑ سندھی بلکہ یقینن ادھ کروڑ سرائیکی عوام وی انہاں دا پیر کھوڑ مقابلہ کریسن اتے انہاں کوُں حقارت نال دھِک چھوڑیسن۔
کنہاں ول اے اندیشہ ݙکھایا ھے جومُبادا سرائیکی دی حمائت کرݨ نال سندھی ٻولی دی حمائت والا جوش و خروش گھٹیج ویسی۔ تھولا غور کریسوُں تاں ݙیکھسوُں جو ایہو اجایا وھم ھے۔ اساں سرائیکی دی حمائت کریندے ئی اینہیں واسطے ھیں جو اساں ڄاݨدے ھیں جو آپݨی اباݨی ٻولی کتلی ئی اعلی اتے مِٹھی چیز ھوندی ھے۔ اساکوُں آپ ھتھ لڳل ھِن، اساکوں قدر ھے جو جنہاں قوماں دی ٻولی تے دھاڑے لڳدن، او کیویں محسوُس کریندے ھِن؟ سرائیکی عوام دی حمائت کرݨ نال سرائیکی وسیب ئچ سندھی ٻولی زندہ باد اتے جئے سندھ دے نعرے گوُنجسن، اتیں سندھی ݙینہہ منائے ویسن۔ جے کݙاھں اساں آپݨی راھ تے اٹل ریہوسے، تاں چھیکڑ پاکستان دی یارھاں کروڑ عوام سندھی ٻولی اتے قوم نال تھئیل مظالم خلاف آواز چیٔسی۔
نوٹ: اے سال 1969ع وِچ سندھی سرائیکی دوستی بابت سائیں رسول بخش پلیجو صاحب دے لکھے ھویے ھک مضموُن دا اقتباس ہے۔ ایندا سِندھی توُں سَرائیکی ترَجمہ سئیں اِرشاد لغاری کیتا ہے۔
