سوہݨے عشق دی ایں راہ اڳوں
بہوں لوک ہن چھڑی میں تاں نئیں
ایویں لگدے جیویں اے چھڑا کہیں ہک عاشق دا تذکرہ نئیں ، تذکرۃ العاشقین ھے ۔ عشاق دے قبیلے نال اپنا ڳانڈھا ڳنڈھ کے ، شاعر کوئی وݙا نفسیاتی کَڑا ݙیندا پئے ۔ اتبار دی گھاٹی فضاء قائم تھیندی ویندی اے ۔ تجربے دی قبولیت دا مُنڈھ ٻَدِھیندا پئے ، فنی تخلیقی حوالے نال وی تے باطنی سطح تے وی ۔
ہیراں ٻہوں ، رانجھے ٻہوں
ایں جوڳ دے سانجھے ٻہوں
ایں سیک وچ سڑی میں تاں نئیں
سابقون الاولون کنے گھن کے اج ڈینہ تئیں بہوں لوک اللہ دا ھے ۔ شاعر اے نئیں آہدا جو میں انیں دا ہم سفر ہاں ، مقلد ہاں ، راہبر ہاں ۔ ہیراں بہوں رانجھے بہوں ۔۔۔ اتھاں ٻہوں لوکیں دی جیندی جاگدی موجودگی ݙِکھاوݨ دے باوجود ہک لحظے کیتے وی کہیں بِھیڑ دا سماں نئیں بݨدا ۔
اصل وچ اُتلے سارے مصرعیں دا جادو “ٻہوں لوک ہن” دی تکرار وچو ہجوم ، جلوس ، کٹھ دا تصور پیدا نئیں تھیوݨ ݙیندا ۔ ہک گلیکسی ضرور بݨدی اے مگر ہر کوئی اپݨے اپݨے نویکلے مدار وچ بَکھدا نظر آندے ۔ ” بہوں لوک ہن ” آکھ کے شاعر ہک اینجھی وسیع نفسیاتی space پیدا کر ڈیندے کہ ہر تکڑے ڈِھلے عاشق کوں لگدے میں ایں گلیکسی دا حصہ ہاں ۔ میں وی کہیں نہ کہیں قطار شمار وچ ضرور ہاں ، گزیٹ وچ میڈا ناں وی آیا کھڑے ۔ تہوں ہک فرد دا تجربہ اپݨے اظہار سمیت سب دا سانجھا تجربہ بݨ ویندے ۔ اے مصرعہ وی کمال ھے ۔
ایں سیک وچ سڑی میں تاں نئیں
اے صبر یا سریر دا اظہار نئیں ، سیک دا شکوہ وی نئیں ۔ سیک دی قبولیت ھے ، سیک دی رفاقت دی تصویر ھے ۔ سیک دی اینجھی سوہݨی رفاقت ودے ݙیکھسوں ۔ ذاتی المیہ ہمیشہ نروار کریندے ، ٻہوں ڈکھ ڈیندے ، تہوں وڈا آرٹسٹ اونکوں اجتماعیت نال گنڈھ کے انسانی تجربے دا مشترکہ باب بݨا چھوڑیندے ۔ اے کیفیت تنہائی دا خاتمہ کر ڈیندی اے مگر ایندا مطلب ہجوم دا حصہ بݨݨ نئیں بلکہ اندری اندر کتھائیں ہک وسعت پیدا تھی ویندی اے ، جتھاں آکے سیک ادراک بݨ ویندے ۔
ایویں لگدے اساں ایں کافی وچ ، ہُݨ تک جو کجھ پڑھیے سے یا سݨیے سے ، او اپݨے تخلیقی سُݨہپ دے نال نال ethos دی پہلی پَوڑی وی ھے .
“Ethos, in rhetoric, the character or emotions of a speaker or writer that are expressed in the attempt to persuade an audience.”
Encyclopedia Britannica
ڈوجھی پَوڑی اے ھے ۔۔۔
ویہلے دی گُھمر گھیر وچ
ݙونگھے سفر دے پھیر وچ
اڑیے پاند ہن اڑی میں تاں نئیں
اے کوئی مصرعے تاں نئیں مَنتر ہن ۔ شاعر حقی حق پِڑ دا پِڑ مُندر گھدے . اتھاں آ کے تاں او high-ethos speaker دے منصب تے پُج ویندے ۔ ہُݨ ایں high-ethos speaker دے کولھو ایتھوس دی مندرجہ بالا تعریف دے ساویں ایموشنل ٹروتھ وی ہے ، تے تکڑی ساکھ ، تکڑا کردار وی ۔
لوک رشک نال ایندو ڈہدن ، ہاں دے کنیں نال اینکوں سݨدن ، ایندے آتے اکھیں نوٹ کے اتبار کریندن ۔ اے کینجھاں بندہ ھے جیں ویہلے دی گھمر گھیر وچ اپݨی essence کوں یکسر بچا کے رکھیے ۔ جے کجھ distractions آیاں وی ہَن ، بس fringes تک رہ گین تے کمٹمنٹ دا واہݨ محفوظ رہ گئے ۔ ڈسٹریکشنز سسی والی نندر ناں وی گھن آون ، وت وی نقصان کر ویندین ۔ کم از کم اے کریندین جو کمٹمنٹ دے مزاج کوں intermittent بݨا ویندین ۔ کافی دے ایں بند کنوں پتہ لگدے جو illusions مرکز کنے دور رہ گین ۔ مایا شکلاں وٹا وٹا کے ہمیش پندھ کھوٹا کرݨ وچ لگی رانہدی اے ، مگر مایا دا کوئی وی روپ شاعر دے اندر تئیں سَندھ نئیں مار سگیا۔ پاند اَڑدے چُھٹدے رہ ویندن ۔۔۔ بندہ آپ نہ اَڑے ۔ جے بندہ آپ اَڑدے تاں مایا ڈی این اے وچ آلھڑیں بݨا گھندی اے ۔ مگر ایں راہی دا ڈی این اے ، کہیں وی تبدیلی کنے محفوظ رہ گئے ۔
اتبار تے قبولیت دی ایں منزل تے پہنچ کے اے شاعر ، عاشق ، پندھیڑو جو چاہوے audience کنے منوا سگدے ۔ تساں آکھسو کہیں عاشق کہیں پندھیڑو آخر کہیں کنے کیا منواوݨاں ہوندے ۔ تہاݙی گالھ وی سچ ھے مگر اے بندہ شاعر ھے ، آرٹسٹ ھے ، نقش گر وی ھے ۔ اے پہلے مصرعے کنے سَٻَدھ جوڑی آندے کہ کافی دے آخری بند وچ کہیں ایموشنل ٹروتھ یا intellectual emotional complex کوں جیندا جاگدا ݙِکھاوݨے ۔ زور زبردستی نئیں ، سارے فنی تقاضے پورے کرکے ، اپنی فنی مہارت دے اُتے کامل یقین بحال رکھدیں ہوئیں اے کم کرݨے ۔
شاعر ایتھوس دی تݙ تے قاری کوں وِلِنگ سسپنشن آف ڈسبلیف دی فضاء وچ گھدی آندے ۔ اے فضاء اتنی تکڑی ھے کہ ساکوں کہیں analytical skepticism دا خیال تک نئیں آندا ۔ آرٹ دی گھاڑت دے نال نال ولنگ سسپنشن آف ڈسبلیف دی فضاء جتنی گھاٹی ہووے ، pleasure وی اتنا دیرپا ہوندے ۔
تریجھے بند وچ شاعر abstractions دے رنگ روغن نال intimacy دی شدید خواہش دا ہک نواں نکور درشن پینٹ کر ݙتے جیندی حسیاتی منظر کشی انتہائی شاندار ھے۔ شاعر اپݨے ایں جمالیاتی آرکیٹیکچر وچ حسیاتی ݙِیوے خوب ٻال رکھین ۔ انیں دی نیلی پیلی مدھم روشنی وچ امیج ہک دھیمے تسلسل نال سَنے سَنے کُھلدے ۔ مونجھاں ایں آرکیٹیکچر دا پائیں باغ ہن ، posterior view ہن ۔ شیشہ Anterior view ھے . شیشے دے اگو کہیں کوں گھن ونجݨ ، مسیت دے در دے اگو گھن ونجݨ کنے گھٹ کائنی ہوندا ۔ اتھاں وی شیشے دے اگو نِیوݨ، اصل وچ ریفلیکشن دی گواہی حاصل کرݨ دا حیلہ ھے ۔ ریفلیکشن دی گواہی نال شاعر دا دل وِندلیج تاں پوسی ، شاعر دا دل جو تھیا ۔۔۔ مگر
سخت مشکل ہے آئینوں سے رسا
واہموں کو نکال کر رکھنا
رسا چغتائی
میکوں ایں بند ، ایں امیج دا حسیاتی بصری تاثر کہیں سرریئل پینٹنگ جھیاں ڃاپدے ۔ اگرچہ سرریئل نئیں ۔ سب کجھ خواب تے حقیقت دے درمیان معلق ھے ۔
مونجھیں وچوں بُھل تاں سہی
شیشے اڳوں ڃُل تاں سہی
تیݙے ہار دی لڑی میں تاں نئیں
شاعر جیہری shape shifting نال ہار دی لڑی بݨ کے سامݨے آئے ، اوندی جھلک ساکوں مرزا غالب دے ہک شعر وچ وی ملدی اے ۔
ابھرا ہوا نقاب میں ہے ان کے ایک تار
مرتا ہوں میں کہ یہ نہ کسی کی نگاہ ہو
جے کہیں ݙیکھݨ والے دی نگاہ ، کہیں دے نقاب وچ ابھری ہوئی تند بݨ کے سامݨے آ سگدی اے تاں پورے دا پورا بندہ ہار دی لڑی بݨ سگدے ۔ شاعری دے علاوہ اساطیر وچ تے تصوف وچ وی ایہو جھئیں شیپ شفٹنگ دا ذکر ملدے ۔ حضرت عشق اپݨے فقیریں کوں جو اختیار دان کرݨ چاہوے کر سڳدے ۔
اویں تاں ایں کافی دے سارے بند سوہݨے ہن ، چوتھا بند ݙاݙھا سوہݨاں ھے ۔ اتھاں ولنگ سسپنشن آف ڈسبلیف دی فضاء اویں قائم ھے شیپ شفٹنگ وی ھے تے ٹی ایس ایلیٹ دے ٹریڈیشن اینڈ انڈیوجوئل ٹیلنٹ والے نظریے دا لسکارا وی ھے ۔ انیں ساریں دی چھاں ہیٹھ شاعر ہک بے مثال image تخلیق کریندے ۔
ایں در اگوں کچنال وچ
رتڑے پُھلیں دی جھال وچ
ذرہ ڈیکھ ہاں کھڑی میں تاں نئیں
در اوہو ھے جیہرا ہوندے ۔۔۔ در نال وابستگی وی منڈھ قدیم زمانے والی ھے ۔ در تے ہمیش حاضری ، دائم موجودگی دی سِک وی اوہا قدیم سک ھے ۔ پچھلی صدی دے اوائل تک ھند دے شاعر اپنی ایں سِک کوں یار دی ڳلی دے ککھ ، ڳلی دے کتے ، در دے پتھر جھیں علامتیں نال پینٹ کریندے رہ گین ۔ اوں زمانے عشق وچ اے سارے منصب قابل فخر سمجھے ویندے ہن ۔ اوں دور دی سماجی وُنڑَت وچ انیں علامتیں دی کوئی قابل قبول تعبیر ، کوئی جاہ ہوندی ہوسی ۔ انیں علامتیں کوں تصوف دی ٹیک وی یقینآ ملدی رہ گئی ہوسی ۔ سنگ ِ در یا در دا پتھر ۔۔۔ اے علامت بنیادی طور تے شہری درباری تہذیب دی ڃم ڃا ہئی ، تے تعمیراتی جزو وی ۔ گھر دے داخلی دروازے دے اگو پیا ہویا مستطیل پتھر ۔ خاکساری ، فنا ، انا کوں ملیا میٹ کرݨ ، پیریں ہیٹھ لتڑیجݨ ، مٹی نال مٹی تھی ونڃݨ دی علامت ۔ حقیر گنگدام ، غیر جانبدار ، جامد ساکت ، لا شئے ، مایوسانہ استقامت دا مجسمہ ۔
دائم پڑا ہوا تیرے در پر نہیں ہوں میں
خاک ایسی زندگی پہ کہ پتھر نہیں ہوں میں
مرزا غالب
21 ویں صدی دے شاعر کوں ایں سارے پس منظر دا ادراک ھے پیا ۔ شاعر روایت کوں سِکھیے سمجھے ، اونکوں رد نئیں کیتا بلکہ ہک نویں علامت دے ذریعے اپݨے دور اپݨے ماحول اپنے داخلی احساس دے مطابق اونکوں ڈھالیے سی ۔ او روایت دا باغی نئیں ۔ او وی در تے ہمیش حاضری دی سِک نال جُھریا ہویا ھے مگر پتھر بݨ کے نئیں راہوݨ چانہدا ۔ شاعر ایں روایت کوں اپݨے انڈیوجوئل ٹیلنٹ دی جاڳ لاگئے ۔ ریفوریسٹیشن ، ریسٹوریشن آف ایکوسسٹم دی عالمی آگاہی وچو اپݨا حصہ گھنݨ تے حصہ رَلاوݨ والا سڃاک شاعر ، زرعی پس منظر نال ذاتی طور تے جڑیا ہویا بندہ ، زمین نال موسمیں نال نمو نال رنگیں نال بہاریں نال اپݨی جڑت دی گواہی ڈیندیں ہوئیں روایت کوں کچنال نال ڳنڈھیندا پئے ، رتڑے پُھلیں دی جھال نال ڳنڈھیندا پئے ۔ اونکوں نخیل ِ بلند والی موجودگی بھاندی اے ۔ ( نخیل صرف کھجور دے درخت کوں نئیں آہدے ، کہیں وی درخت واسطے استعمال تھی سگدے ) جِیندی جاڳدی بصری ، امید افزاء ، نمو تے ارتقاء والی سودمند حاضری دا قائل ھے ۔ اینجھی حاضری ، اینجھی موجودگی جیہری کوچہ ء یار دی فضاء کوں نِت خوشگوار بݨائی رکھے ۔ گویا ہݨ عاشقی حصول کنے عطا ، جمود کنے ارتقا دا درشن وی ھے ۔ درخت نال جڑ پاڑ دا تصور شاعر دی موجودگی کوں rooted تے grounded وی بݨا ڈیندے ۔ اے موجودگی زمین نال وی جڑی ہوئی اے تے ہوا فضاء ، چندر تاریں نال وی ۔ درخت انیں نال مکالمہ وی کریندن ۔ روایت وچو ہک علامت کوں وٹاوݨ نال عشق تے عاشقی دے مکمل تصور، تعلق دی نوعیت تے عاشق دی شناخت وچ پہلی واری کوئی باوقار تبدیلی سامݨے آئی اے ۔ درخت تے رتڑے پُھلیں دی جھال ، ݙوہیں رَل کے sustainability of visual attention دا پکا پکا اہتمام کرڈتے ۔ اویں وی رتے رنگ دی wavelength سارے رنگیں کنے زیادہ ہوندی ھے ۔ اظہر کلیاݨی دا شکریہ کہ اوں کچنال کوں سرائیکی وسیب دا love tree بݨا چھوڑیے ۔
ذرہ ڈیکھ ہاں کھڑی میں تاں نئیں
شاعر ایں رمزیں بھریے مصرعے وچ اپݨی موجودگی دا کوئی”اعلان” نئیں کریندا ، بلکہ التماس کریندے کہ ہک نظر میڈو وی ڈیکھ ، میڈو ڈیکھ تے میڈی موجودگی کوں ، میڈی حاضری کوں ، میڈے وجود کوں ہووݨ دی سند عطا کر ۔ ایہو التماس ایں بند دا foundational affect ھے ۔ یعنی او بنیادی احساس یا جذبہ جیہرا اظہار کنے پہلے وی موجود ہا تے اظہار دے بعد وی سارے جمالیاتی ڈھانچے کوں اپنی طاقت نال جھلی کھڑے ۔ جے اے التماس نہ ہوندا تاں شاید اے بند consume تھی ونجے ہا ۔ ایں التماس دے بغیر شاعر دی موجودگی دا سکھڑاں اعلان باقی ول بچے ہا ۔ اعلان ہوا وچ اڈردے ہوئے لفظیں دا ناں ھے اعلان تجربہ تاں نئیں ہوندا ۔ تہوں اعلان بھاویں مسیت دے لاؤڈ سپیکر تے ہووے یا شاعری وچ ، کجھ دیر بعد کنزیوم تھی ویندے ۔ اعلانات تے خطبات والی شاعری وی بہوں جلدی فراموش تھی ویندی اے ۔ خالی خَت ناولٹی ، بھاں بھاں کریندی ہوئی سِنگولیرٹی ، انفرادیت یا وکھرپ دی عمر وی بہوں گھٹ ہوندی اے ۔ ایں بند وچ شاعر اپݨی موجودگی ، در تے اپنی حاضری یا اپنے وجود کوں کہیں دے ڈیکھݨ نال ، کہیں دی gaze نال مشروط کرکے ایندی جمالیات کوں سونے وچ مڑھ چھوڑیے ۔ شاعر عجب کوئی ontological لُک چھپ دی فضا بݨا چھوڑی اے ۔ ایں در اگوں کچنال وچ ، رتڑے پُھلیں دی جھال وچ ۔۔۔ شاعر اپݨے ایں روپ وچ نہ خلقت کوں نظر آندے نہ نظر آوݨ چانہدے ۔ او صرف ہک نظر ہک cherished gaze کوں نظر آسگدے جیندے سامݨے التماس کریندا کھڑے ۔ ایں سارے رنگ روپ ، ایں درشن ، ایں التماس وچ ساڈا تہاڈا ، قاری دا حصہ جِیندی جاگدی remembrance ھے تے اے حصہ اݨ کُھٹ ھے ۔ اظہر کلیاݨی دا اے مصرعہ ہر پڑھݨ سݨݨ والے کوں گذریاں یاد ݙوا ویندے ۔ کچنال تے رتڑے پھلیں دی جھال وچ لُکی ہوئی ” میں ” وچ ہر کہیں کوں اپݨا پر امید چہرہ نظر آندے ۔ گذریے ہوئے پَل گذریے ہوئے در، ذاتی التماس دے تجربے یاد آ ویندن ۔ پہلے ڈو مصرعے روایت دا ارتقائی درشن ہن ۔ کوئی اینکوں ارتقائی درشن نہ وی سمجھے ، وت وی علامتی پیٹرن دی کنٹرولڈ ڈسرپشن تاں کھری ھے ۔ کنٹرولڈ وی ھے کامیاب وی ھے ۔ در دے پتھر کنے کچنال دا پندھ تے رتڑے پُھلیں دی جھال وچو جھاتی ہک سچے جذبے دی لطیف فراوانی ، جائز شدت یا fine excess تاں ھے ، singularity نئیں ۔ اے سِنگولیرٹی ہوندی تاں پَساری کنے پروفیسر تک ، لوک اینکوں سݨ کے سرشار نہ تھیون ہا ۔
“I think Poetry should surprise by a fine excess, and not by Singularity, it should strike the Reader as a wording of his own highest thoughts, and appear almost a Remembrance.” (Keats letter to John Taylor, 1818.)
کیٹس ہک بی جاہ تے اے وضاحتی جملہ وی لکھ گئے
“No matter how exquisitely singularity is presented, the streak of otherness it carries creates a gap between the poet and the reader.”