ملتان وچ یارہویں صدی دے ہک کویتا کار “اَدا ہَمن[1]” اوں ویلھے دی اَپَبھرَنش ٻولی وچ کالی داس دی “مِیگھ دوت” دے نمونے ہک “سَندیش کَوِیا” لکھی جینکوں ہندی وچ “سندیش رَسک” جݙاں جو اَپَبھرَنش وچ “سَنیہا راسیا” آکھیا ویندے[2]۔ اے اُبھے پچادھی ہندوستان وچ کہیں مسلمان کویتا کار پاسیوں لکھی اَپبھرِنش ٻولی وچ چھڑی کلہی لکھت ہے۔
ادا ہَمن دی ایں “سَنیہا راسیا” کوں کئی ڳالھیں پاروں اُتم سمجھیا ویندے۔ اِیندی چُھوندی چُھوندی ݙَس ہیٹھوں ݙتی کھڑی ہے۔
انڈو آرئین لینگوئیجز دی اِتہاس وچ وَدھارے وَٹاندرے سانگ اَپَبھرنش لٹریچر دی ہک آپݨی پریتی جاہ تے مقام ہے۔ اے او وِیلھا ہے جݙاں “مِڈل انڈو آرئین لینگوئیجز” پراکرتیں دا روپ گِھن کنیں مقامی ٻولیں نال رَلت کریندیاں پیاں ہئین تے انہیں دی فونالوجیکل تے مارفالوجیکل بَھن ترٹ تے وٹاندرا تھیندا پیا ہئی۔ ایں روپ کوں “اَپَبھرَنش” آکھیا ڳئے۔ اَپَبھرنش دا ویلھا چھیویں کنیں ٻارہویں صدی ݙسیا ویندے۔ اَپَبھرَنش ہک طرانح نال اِنہیں ٻولی دے وٹاندرے ودھارے دا سانگ سبب بݨی[3]۔ سنیہا راسیا ساکوں ہندی، سندھی، سرائیکی، پنجابی، گجراتی، راجستھانی ٻولیں وچ اوں ویلھے دے تھیوݨ آلے ایں وٹاندرے دی کُجھ شاند ݙیندی ہے۔
“سنیہا راسیہ” اوں ویلھے دی اُبھردی “سندیش کوِیا” دی ہک وَنکی ہے جیڑھی پریم، رَس تے برہوں بھکتی دے بھاونائیں تے وچاریں نال سِتری ہوئی ہے[4]۔ ایندے وچ ملتان دے وسیب وچ وَسدی ہک نِراش ذال کہیں پاندھی کوں آپݨے کَھمبٹ (گجرات) ڳئے پردیسی پائے کیتے پریم سَنیہا گھن ونڄݨ دی ارداس کریندی ہے، اپݨیاں ملاپ دیاں سِک سدھریاں تے بھاونائیں ݙسیندی ہے۔ ایں سانگ او پاندھی کوں کھمبٹ ونڄݨ دا پورا راہ رستہ سمجھیندی ہے جیندے وچ تھر، مارواڑ، مالوہ، اُجن تے کھمبٹ دے مقام آںدن جنہیں وچ سورج تے سرسوتی مندریں دا حال ہے، نرمدا ندی تے اوندے تیرتھیں دی ݙَس ہے، اُجن دے مہاکال مَندر دی ڳالھ مہاڑ ہے ۔ ایں طرانح اے ایپک ساکوں اُبھے پچادھی ہندوستان دے جغرافیہ، ٹریڈ روٹس تے مقدس جاہیں دا پورا نقشہ بݨا ݙکھلیندی ہے۔
ایں ایپک راہیں ساکوں اتہاس دی ݙس وی ݙَھیندی ہے جو یارہویں صدی تائیں ملتان تے سرائیکی وسیب کوئی ودھ مسلمان نہن تھئے۔ توڑے جو اَتھاں راج پاٹ مُسلمانیں دا ہئی پر او وی اِتھوں دے مقامی کلچر تے لوک رَیت وچ رَنگے وَسے ہوئے ہائین۔ اے تُرک دھاڑیلیں دے آوݨ کنیں پیلھوں دا وسیب ہئی۔ اِتھاں اَڄاں ایران عراق دے صوفی وَدھ نہن پُڄے تے نہ انہیں دے درگاہیں تے سلسیں دا ڄال وی نہی کھنڈیا۔ ملتان تے سرائیکی وسیب وچ اسلام تیرہویں صدی پچھوں ودھیک ودھݨ پَھلݨ لڳیا جݙاں دِلی وچ تُرک دھاڑیل راج پاٹ تگڑا تھیا۔
ایں ایپک دے بند 41-65 تائیں ملتان شاہر سانگے اَلائت وَدھ ہے۔ ایں اَلائت کنیں پیلھے آلے بندیں وچ کوی۔ پاندھی اوں پردیسی پائے کیتے سِکدی سدھراندی تریمت دے سوھݨپ کوں اپݨی کلاکاری نال ٻَدھیندے جو کیویں اوندا مُکھ مُہاندرا چَندر دی چوڈھویں وانگ بَکھدا ہائی، اوندیاں ݙو موٹیاں تے رَتیاں اَکھیں اَرویند (کنول) دے پنکھڑیں وانگ ہن، اوندیاں ڳلہاں انار دے پُھلیں دی دھار جاپدیاں ہن، اوندیاں ݙو ٻانہیں امارا ڈھنڈھ وچ نکھتے کنول پُھل دے ݙنڈل وانگ ہَن، اوندیاں چھاتیاں کھڑیاں تڑیاں ہِڑیاں ہویاں ہن جنہیں وچالے کوئی وَتھ نہی ۔ اوندی ݙونگھی دُنی اینویں ڄاپدی ہئی جیویں کوئی پہاڑی نَدی جوش وچ گُھمرگِھیری کھاندی پئی ہووے، اوندی چیل اَیتلی پتلی جو ٹُرݨ چَلݨ اوکھا تھی ونڄے، اوندے بَکھدے سَتھل ڄال دَھری وݨ کوں شَرمیندے ہَن، اوندے پیردیاں اَنڳلیں یاقوت دے موتیں دی وانگ لَسکدیاں ہائین[5]۔
ایں ساری اَلائت پچھوں اَدا ہَمن آہدے جو اساں کویتا کاریں تے کیہاں دوش، جݙاں برہما پاروتی کوں بݨایا تاں اے سبھ روپ سروپ تے سوھݨپ اوندے وچ آپ مَنڈپ کیتا۔
اوں سِکدی سَدھراندی ذال کوں ݙیکھ پاندھی۔ کَوی اونکوں آپݨی رَس بَھری گَتھا (کویتا) سݨیدے۔ او سونے دے انگ آلی سَلَجّیر چھوہر دَھرت کوں اپݨے انگوٹھے نال اُکریندیں ہوئیں پاندھی کَنیں پُچھدی ہے جو او کِتھوں آںدا تے کِݙوں ویندا پئے۔ ایندے وَلدے وچ ادا ہَمن دی اڳلی اَلائت شاہر ملتان سانگ ہے جیڑھا جو اوندی جنم بھومی ہے۔ اے اَلائت کجھ ایں ہے:
” میݙا ناں نَیر ہے، میں سامورو (ملتان) شاہر کنیں آندا پیاں۔ او خوش باش لوکیں دا شاہر ہے۔ اوندی چِٹی اُچی اَلنگ ہے تے او ترائے قلعیں نال مَنڈپ اے ۔ اوندے وچ تساکوں کوئی مُکھو (بے وقوف) نہ مِلسن، اُتھاں سبھے پنڈت ڄاپدن۔ جٖݙاں ایں شاہر وچ سیاݨے لوکیں دا ونڄݨ تھیندے تاں او ݙیہدن جو کِتھائیں مَن موہیندی مِٹھڑی چَھندو ڳویندی پئی ہے، کتھائیںمہُرَیَرو (پراکرت) ٻولیندی پئی اے، کتھائیں چار ویدیں دی پدھرائت تھیندی پئی اے تے کتھائیں ٻہوں سارے رنگیں روپیں نال سجیل رَسیلی کویتا لِکھی سُݨی ویندی پئی اے۔ کہیں جاہ اُدایَنَ تے ٻئی جاہ نَلا دیاں کَتھائیں تھینداں پئین۔ کہیں جاہ مہابھارت سݨی سݨائی ویندی پئی اے, تاں کتھائیں تَپسیا وچ کڑھے ہوئے مہا یوگیں دی آشیرواد مِلدی اے۔ کہیں ٻئی جاہ کوئی کوی رام دی بَن باس تے پندھ کہانی سُݨیدا ٻیٹھے۔ کجھ لوک بانسری، وینا تے دول دے دُھنیں وچ مست ہن تے کتھائیں پَدا تے وَرن کویتا لکھیندی پئی ہے۔ لُڳے پِھردے لوک کہیں ٻئی جاہ کُولے گول بُبیں آلی تریمتیں دا آلا سݨدن، ” پریں بَھڄو، پریں بَھڄو”۔ لوک دیوداسیں دے کوٹھیں تے وَنکو وَنک دے ناٹک ݙیہدن جیڑھے انہیں ٻیا کتھائیں نئیں ݙِٹھے۔ او اُنہیں کوٹھیں وچ وَڑدیں ای رَس چَس وچ آویندن۔ کجھ ٻیاں تریمتیں سوھݨے ہاتھیں دی چال وانگ لُڳیاں پھردیاں وَدن تے اپݨی لوبھ وچ جُھومدن۔ کجھ ٻنہیں تریمتیں دے کنیں وچ مہانگے پتھریں دے زیور تریور ہن جیڑھے لَچکے کھاندن۔”
انہیں پَدیں پچھوں کوی۔ پاندھی ملتان دے ٻُوٹیں وَݨیں دی آلائت کریندے۔
اے کل 200 پَدیں دی کتھا کویتا ہے۔ میں ایندے کُجھ پَدیں کوں سرائیکی تے رومن سکرپٹ وچ لکھ کنیں انہیں دی سوکھی سرائیکی اُپترائت کیتی ہے تے نال اُوکھے شبدیں دے اَرتھ وی ݙِتن۔ ایں اَہر وچ ٻہوں سارے اویڑ ہوسن، چنڳی بھلی بُھل چُک ہوسی۔ میں کوئی ماہر لینگوئسٹ نئیں پر وَت وی میں اے اَہر کیتے جو ملتان تے سرائیکی وسیب دے اتہاس سانگے ایں اُتم لکھت کنوں کجھ ڄاݨوں سنڄاݨوں تھیواں تے ٻنہیں نال وی کجھ سانجھ کراں۔ جے کوئی سنگتی کہیں بُھل چُک دی ڄاݨ ݙیسی تاں اُوندا تھورا ہوسی۔
ہیٹھوں سنیہا راسیا دے بند 42-43 دی اکھرش اپترائت تے ٻولی پدھرائت ݙتی کھڑی ہے۔
بند 42
نیر نامو سامورو سروُرُہ دَل نیَنِی
نائی رَجَنسَن پُنوں ہرِس سَسی ہار وَریانی
دھول تُنگ پایارِہی تیُریہی منڈیاؤ
ہو ڈیسئی کوئی مُکّھو سیلو جَن پَنڈیاؤ
ṇayara ṇāmu sāmoru saroruha-dalanayaṇi,
ṇāya rajaṇasaṁ punṇu harisa sasihara-varyāṇi ।
dhavalatuṅgapāyārihi tiuri-hi maṇḍiyau,
hu dīsai kuī mukkhu sayalu jaṇa paṇḍiyau ॥
سوکھی ٻولی وچ اپترائت:
میݙا ناں نیر ہے، میں سامورو شاہر کنیں ہاں، اے کنول دی پتی جہیں اَکھیں آلی
او (شاہر) خوش باش لوکیں نال بھریا ہوئے، اے چندر دی مُکھ مُہاندرے آلی
او (شاہر) چِٹے اُچے اَلنگ (کندھاں) تے ترائے قلعیں نال مَنڈپ (سَجیا ہویا) اے
اُتھاں کوئی مُکھو (بے وقوف) نئیں ݙسدا، سارے جݨ (لوک) پنڈت (عالم۔ سکالر) ہن۔
اوکھے شبدیں دے ارتھ:
سامورو۔ ملتان دا ہک ناں سامبا تے سامبھا وی ریہہ ڳئے جیڑھا جو کرشن دے پتر دا ناں ہائی جئیں ملتان وچ سجھ دی پوجا کوں رواج ݙتا تے آکھیا ویندے جو ملتان دا مشہور قدیمی سورج مندر وی اوں بݨایا تے مڳی یا مڳس پنڈتیں کوں اتھاں آباد کیتا۔ سمبا پراݨ ہک سنسکرت دی کتاب ہے جیندے وچ اے کتھا کہاݨی ݙتی ہوئی ہے؛ (2) سروُرُہ: سنسکرت وچ سرس پاݨی یا ڈھنڈ کوں آہدن جݙاں جو “رُہ” سنسکرت دا ٻیا شَبد ہے جیندا مطلب پھلݨ پھلݨ، وَدھݨ، اچا تھیوݨ ہے۔ اے ݙوشَبد “سروُرُہ” وچ کٹھے تھی کنیں کہیں او پھل ٻوٹے دا مطلب بݨیندن جیڑھا پاݨی یا ڈھنڈ وچوں نکھتا ہویا ہوئے۔ ایں کویتا وچ اے “کنول” دی لَسک ݙیندن؛ (3) دَل: ایندا مطلب پھل دی پَتی ہے۔ (4) رَجن سَن (رجن سَم) اَپبھرنش وچ رجن لوکیں کیتے ورتیندے جݙاں جو سَن یا سم انہیں دے کٹھ کوں ݙکھیندے۔ رجن سن ٻہوں سارے لوکیں کیتے ورتیا کھڑے؛ (3) پُنوں: پُن سنسکرت دے پورن کنیں نکھتا ہوئے تے پُن تے پُنوں تھی ویندی۔ ایندا مطلب پورا ہے؛ (5) ہَرس: اے سنسکرت دے ہَرش کنیں نکھتے تے اَلا دے وٹاندرے نال ہَرس تھی ڳئے۔ ایندا مطلب خوش باش یا delightful ہے؛ (6) سَسی سنسکرت دے شبد شَشی کنیں نکھتے جیندا مطلب چَندر ہے۔ سسی ہار کٹھا تھی کنیں چندر آلی بݨسی جیویں جو سوچݨ ہار مطلب سوچݨ آلی یا سوچݨ آلا ہوندے؛ (7) وریانی: اے سنسکرت دے شَبد “ودن” کنوں نکھتے جیندا مطلب “مکھ مہاندارا، منہ” ہوندے۔ اے “وَدن” پراکرت وچ “وَن” تھئے تے اَپبھرمش وچ ایندے وچ “ر”، یا”، “نی” دا ودھارا تھئے تے ایں طرانح اے “وریانی” بݨ ڳیے۔ اَلا دے وٹاندرے دے نال نال اے اَپبھرمش دی گرائمر وچ تریمتاواں روپ گھن ڳئے؛ (8) دھول: چِٹا؛ (9) تُنگ: اُچا؛ (10) پایارِہ: کندھ، فصیل، اَلنگ؛ ( 11) تیُریہ: اے شاہر دے ترائے برجیں دا لسکݨ ہے۔ (12) مُکھو: اے سنسکرت دے شَبد موڑھ کنیں نکھتے جیندا مطلب بے وقوف ہے۔ ایندا “ڑھ” اڳوں اَلا وٹا کنیں کھ تھی ڳئے۔
بند 43
وِوِتّری اکھن ستّھی ہی جائی پَوَسیٖ ای نارو
سُممئی چھندو مَنوہرو پائو مہُرَیَرو
کَہو تھائی چَوے ہِی ویو پَیاسیٖیَر
کہ بہُرو وی نِبدھو راسو بھاسیائی
vivitri-akhaṇa satthi-hi jai pavasī-i naru,
summai chhandu maṇoharu pāyau mahurayaru ।
kahava ṭhāi cauve hi veu payāsiyara,
kaha bahuru-vi ṇibaddhau rāsau bhāsiyai ॥
سوکھی اپترائت:
جݙاں (ایں شاہر) وچ سیاݨے لوکیں دے وَکھو وَکھ کَٹھ وَڑدن
مِٹھڑی چَھندو انہیں دا مَن موہندی تے مہورَیرو (پراکرت ٻولی) مِلدی اے
کہیں تھاں (جاہ) چار وِیدیں دیں ڳول پھرول تے پدھرائت تھیندی پئی ہے
ٻہوں ساریں جاہیں رَس کویتا لِکھیندی تے سُݨیدی پئی اے
اوکھے شَبدیں دے اَرتھ:
وِوِتری: اے سنسکرت دے شبد وِوِڑت تے وِوِدھ کنیں نکھتے۔ پراکرت وچ اے وِوِت تے اپبھرنش وچ وِوِتری تھی ڳئے۔ ایندا مطلب انجو انج یا وکھو وکھ بݨدے؛ (2) اکھن: ایندا سمٻندھ سنسکرت دے شبد کھنڈ نال ہے جیندا مطلب کوئی ٹوٹا یا ٹکڑا ہے۔ جݙاں جو سنسکرت دا اَکھنڈ “کُل” یا whole دا سینس رکھدے۔ ایندے اُپٹھ اپبھرنش وچ کھنڈ “کھن” تھی ڳئے تے ایندے وچ “ا” ہک intensifier دا کم کریندے۔ ایں طرانح اکھن دا مطلب لوکیں یا شئیں دا کوئی گروپ یا گروہ بݨدے؛ (3) ستّھی: تاگارے گنیش واسودیو آپݨی اپبھرَنش دی گرائمر سانگے کتاب وچ ایندا سانگا سنسکرت دے شبد ” سَت” نال جڑیندے جیڑھا جو اڳوں اَپبھرِنش وچ “سیاݨے” کیتے ورتیجا ڳئے؛ (4) جائی: اے سنسکرت وچ “ید”، پراکرت وچ جاہ تے اَپبھرنش وچ “جائی” بݨ ڳئے۔ ایندا مطلب “جݙاں” ہے؛ (5) پَوَسیٖ: اے سنسکرت وچ “پراوِیش” مطلب کہیں شے وچ وڑن یا داخل تھیوݨ ہے۔ پراکرت وچ اے پاویسائی تے اَپبھرنش وچ “پَوَسی” تھی ڳئے؛ (6) نرو: سنسکرت وچ “نار” مرد کیتے ورتیندے۔ اپبھرنش وچ اے “نرو” تھیا کھڑے؛ (7) سُمئی: سنسکرت وچ اے سمُدھر مطلب مِٹھا یا sweet ہے۔ پراکرت وچ اے “سومیہ” ہے۔ ایندا مطلب مِٹھا ہے؛ (8) چھندو: موسیقی دے میٹرکوں چھند آہدن؛ (9) منوہر: مَن کوں چھک یا قابو کرݨ آلا؛ (10) پائو: ایندا سمٻندھ ایہو سرائیکی دے “پاوݨ” نال ہے؛ (11) مہورَیَرو: ایں شبد کوں سندیش راسک دی ٹرانسلیش وچ “پراکرت” لکھیا ویندے۔ ایندے پچھوں دی کہاݨی اے ہے جو “مَہورا” اکثرا مہارشٹری پراکرت کیتے ورتیا ویندا ہئی جیڑھی جو سٹینڈرڈ سمجھی ویندی ہئی۔ جݙاں جو “آیرو” سنسکرت دے “اچاریہ” کنیں آئے جیڑھا جو پراکرت وچ “آیریا” بݨ ڳئے۔ بہرحال مہورَیَرو مہاراشٹری پراکرت کیتے وتیجݨ آلا ہک شبد ہے جینکوں اتھاں عبدل رحمن (ادا ہمنا) ملتانی ٻولی کیتے ورتے؛ (12) تھائی: ایہو سرائیکی دا “تھاں” یا جاہ ایندا مطلب ہے؛ (13) چَوے: چارے؛ (14) ویو: وید؛ (15) پَیاسیٖیَر: ایندا سمٻندھ سنسکرت دے “ویاکشیا یتے” نال ہے جیڑھیا جو “ویاکھیا” دا مفعول یا passive ہے۔ اے پراکرت وچ ” ویاسے یدی” تے اَپبھرَنش وچ ” پیاسییر” تھی ڳئے۔ ایندا مطلب کہیں شے سانگے ݙسݨ ݙساوݨ، کھولݨ یا explain کرݨ بݨدے؛ (15) بہُرو: ایندا مطلب ایہو سرائیکی دا “ٻہوں” بݨدے؛ (16) نِبدھو: اے سنسکرت دا “ںِبدھ” مطلب ٻدھݨ جوڑن ہے؛ (17) رَس: اویں تاں اے سدھا سادھا سرائیکی دا “رَس” ہے پر سنسکرت وچ رَس کوں aesthetics کیتے ورتا ویندا ہئی۔ اتھاں مطلب رسیکی کویتا ہے؛ (18) بھاسیائی: ایندا سمٻندھ سنسکرت دے شبد “بھاسا” مطلب ٻولی نال ہے
[1] پرکھ ݙسیندی ہے جو “ادا ہَمن” دا مسلمان ناں عبدل رحمان ہائی۔ پر اوں ویلھے دی اَپَبھرَنش ٻولی موجب اونکوں ادا ہَمن آکھیا تے سݙا ویندا ہئی۔
[2] اے قلمی نُسخہ راجستھان وچ ہک جین مَت دے سکار منی جن وجے کوں جین مَندر دی گیان بھنڈارس لائبریری کنیں ملیا۔ ایندے وچ پندرہویں صدی دے کجھ سنسکرت وچ لکھئے نوٹس وی ہائن۔ منی جن وجے تے ایچ۔ سی۔ بھیانی ایں قلمی نسخہ کوں ایڈیٹ کر کنیں اَپَبھرَنش دی اوریجنل ٹیکسٹ، سنسکرت دے نوٹس تے ایندی انگلش ٹرانسلیشن کوں رَلا کنیں بمبئی کنوں 1945 وچ کتابی شکل وچ پرنٹ کروایا۔ کجھ مُدت پچھوں ہزاری پرساد دوِیدی تے وشوناتھ ترپاٹھی اینکوں 1975 وچ ہک لِنگ وت “ہندی آپریٹس” نال چھپوایا جیندے وچ اَپَبھرنش دے سٹوڈنٹس کیتے ہندی وچ انٹروڈکشن، نوٹس تے گائیڈ شامل ہَن۔
[3] اپَبھرَنش وچ پری فیکس (سابقہ) اَپا ہے جیندا مطلب “پریں” یا “ہیٹھوں” بݨدے جݙاں جو “بھرنش” دا مطلب بھنا ترٹیا ہویا ہے۔ سنسکرت دا مہا سکالر پانینی سنسکرت دے سٹیڈرڈز موجب اَپبھرنش کوں ٻولی دی “کرپشن” سمجھدے جݙاں جو اڄوکے سکالرز اینکوں انڈو آرئین ٻولیں دی ہک مستند ٹرانزیشن سمجھدن تے اڄوکی ہندی، سرائیکی، سندھی، پنجابی تے ٻنہیں ٻولیں دے ودھارے وچ ایندی کرت کار دی سیریس جانچ پڑتال کریندن۔
[4] ساݙی لوک شاعری وچ پریمی کیتے قاصد ہَتھوں سُدھ سَنیہے بھیڄݨ اوں پراݨی “سندیش کَوِیا” دی بچی کھچی ریت دی ہک ݙَس ہے۔
[5] تریمت دے سوھݨپ دی اینجھی اَلائت اوں ویلھے دے سنسکرت تے پراکرت لِکھتیں تے کویتا وچ سٹینڈرڈ ہائی۔