کر توبہ تُرت فرید سَدا
ہر شے نوں پر نقصان کہوں
خواجہ غلام فرید دی ایں کافی نمبر 91 وچ ابنِ العربی دی وحدت الوجود تے حقِ مطلق سانگے اسماء / ناویں دے ڳُجھپ دی جاݨ سنڄاݨ ݙتی ڳئی ہے۔ ایں کیتے ایں کافی دا ہر چھیکڑی شَبد “کہوں” تے آن مُکدے۔
میݙی دلچسپی ایں کافی وچ وَرتے “توبہ” تے “نقصان” دے وچاریں کوں وحدت الوجود دے فلسفے سانگے کُھولݨ تے پَرکھݨ ہے۔
ایں دریگھی کافی دے کجھ پیلھوں دے بند ایں ہن۔
اے حسن حقیقی نور ازل
تینوں واجب تے امکان کہوں
تینوں خالق ذات قدیم کہوں
تینوں حادث خلق جہان کہوں
تینوں مطلق محض وجود کہوں
تینوں علمیہ اعیان کہوں
ارواح نفوس عقول مثال
اشباح عیان نہان کہوں
تینوں عین حقیقت ماھیت
تینوں عرض صفت تے شان کہوں
وحدت الوجود وچ اسماء یا ناویں سانگے “الحق” کوں سمجھ سنڄاݨ دا ہک مُنڈھلا حوالہ قرآن شریف دی آیت کریمہ ہے جیندا ترجمہ کُجھ ایں بݨدے جو ” الہ تعالی سانگے ٻہوں سوھݨے ناں ہے، اُنہیں ناویں نال اونکوں پکارو۔” ابن العربی ایں تے کجھ ٻنہیں آیات کوں گھن کنیں فصوص الحِکم وچ آہدن جو ” جݙاں حق تعالی کوں انہیں اپݨے ناویں دے ݙیکھݨ دی چاہ تھئی تاں اوں اے جڳ جہان تخلیق کیتا۔۔۔ آدم انہیں سارے اسماء دا احاطہ کریندن۔”
کہیں لمباݨ وچ ڳئے متوں آکھساں جو انہیں پیلھے بندیں وچ خواجہ غلام فرید اسماء سانگے اپݨے استاد ابن العربی دے وحدت الوجودی فلسفے کوں کمال ڈھٻ نال سرائیکی کافی دے سانچے تے ڈھٻ وچ ٻَدھیندن تے کُھلیندن۔
ایں دریگھی کافی دے اڳلے بندیں وچ انہیں ناویں کوں پکارݨ سانگے کُھل وَدھدی ویندی ہے۔ جیویں جو کجھ ٻئے بند ہن (تیند میݙی کجھ اپݨی جوڑی ہوئی اے۔)
تینوں تَت جماد نبات کہوں
حیوان کہوں انسان کہوں
تینوں مسجد مندر دیر کہوں
تینوں پوتھی تے قران کہوں
تینوں آپ کہوں تے خاک کہوں
تینوں باد کہوں نیران کہوں
تینوں دسرت لچھمن رام کہوں
تینوں سیتا جی جانان کہوں
بلدیو جسود انند کہوں
تینوں کِشن کنہیا کان کہوں
تینوں برما بشن گنیش کہوں
مہادیو کہوں بھگوان کہوں
تینوں گیت گرنتھ تے بید کہوں
تینوں گیان کہوں اَگیان کہوں
تینوں آدم حوا شیث کہوں
تینوں ابراہیم خلیل کہوں
تینوں موسی بن عمران کہوں
اڳوں وحدت تے اوندی کثرت دی ایں تجلی سانگے خواجہ غلام فرید جیوݨ دے ہر پَکش تے اوندے ناویں دی ہک پوری راند چا رَسیندن۔ جیویں جو اے ہیٹھلے بند ہن:
تینوں ناز کہوں انداز کہوں
تینوں حور پری غلمان کہوں
تینوں نوک کہوں تینوں ٹوک کہوں
تینوں سرخی ٻیڑہ پان کہوں
تینوں طبلہ تے تنبور کہوں
تینوں ڈھولک تے سُربان کہوں
تینوں حسن تے ہار سنگھار کہوں
تینوں عشوہ غمزہ آن کہوں
کافی دے اڳلے کئی بندیں وچ ناویں دی اے دریگھی راند رَسدی رہندی ہے۔ انہیں ناویں وچ عشق، علم، وَہم، یقین، گمان ذوق، وجدان، سکر سکران، حیرت، حیران، عرفان، سنبل سرو، نرگس نافرمان، لالہ داغ، باغ، گلزار، بستان، خنجر، تیر تفنگ، برچھا، بانک سنان، کمان، سوفار، پیکان آندن۔
انہیں ساریں ناویں دی راند رَسا اڳلے چار بندیں وچ خواجہ غلام فرید وت وحدت الوجود دے حقِ مطلق سانگے پَریتی ناویں دو وَل آندن جیندے وچ بے رنگ، بے مثل، بے صورت، سبوح، قدوس، رحمان، سبحان ہن۔ اے بند ہیٹھوں ݙتے کھڑن۔
بے رنگ کہوں بے مثل کہوں
بے صورت ہر ہر آن کہوں
سبوح کہوں قدوس کہوں
رحمان کہوں سبحان کہوں
ایندے نال ہک اڳلے بند وچ ہک انوکھڑا موڑ آندے۔ ایہو موڑ ساݙی ایں پرکھ پرچول دا مُنڈھ ہے۔ او بند اے ہے۔
کر توبہ تُرت فرید سدا
ہر شے نوں پر نقصان کہوں
عربی وچ توبہ دا منڈھلا اَرتھ ہے “کہیں شے دو واپس مڑ آوݨ “، “پچھوں تے وَل آوݨ”۔ اڳوں ونڄ عام مذہبی سینس وچ اینکوں گناہیں کنیں معافی سمجھیا تے لکھیا ڳئے۔ وحدت الوجود وچ توبہ کوں کثرت کنیں وحدت دو واپس ول آوݨ سمجھیا ویندے۔ اینویں ای نقصان دا عربی وچ مُنڈھلا اَرتھ کہیں شے دا” گھٹ ہووݨ ” ہے۔ جے اساں انہیں ݙوھیں شبدیں کوں وحدت الوجود دے پچھوکڑ وچ سمجھوں تاں ایندا مطلب بݨدے جو اے سارے اُتوں ݙتے ناں حق دی تجلی ہن، اے حق نال ہک ااضافی نَسب رکھدن پر انہیں وچ ہمیش کجھ نقصان رَہسی، گَھٹکی رہسی۔ اے حقِ ِمطلق وانگ کامل نئیں۔
ٻئی پاسیوں ݙیکھوں تاں ابن العربی دے وحدت الوجود دے فلسفے تے انسانِ کامل دے پچھوکڑ وچ نقص واجب ہے۔
ابن العربی فتوحات مکیہ وچ لکھدن:
” ڄاݨو جو وجود دے کمال وچ اے (امر وی) شامل ہے جواوندے وچ نُقص موجود ہووے۔ جے اینویں نہ ہوندا تاں وجود دا کمال اوندے وچ نُقص نہ ہووݨ پاروں ناقص تھی ویندا۔”
فتوحات مکیہ وچ ہک ٻئی جاہ ابن العربی لکھدن:
” ٻس اساں نُقص نال ٻَدھیل ہائیں؛ ایں کیتے ساݙا کمال ایندے وچ ہے جو نُقص دا وجود ساݙے وچ موجود راہوے”
فارس دے تیرہویں صدی دے صوفی فلاسفر صدر الدین قونوی اپݨی کتاب مفتاح الغائب وچ انسانِ کامل دے پچھوکڑ وچ ایں ساری ڳالھ دا نتارا کریندیں ہوئیں آہدن جو ” ہر وجودی دائرہ دا اَول نُقص تے آخر کمال ہے”۔
“توبہ” تے “نقصان” دی ڄاݨ سنڄاݨ پچھوں اپݨی ایں کافی دے چھیکڑی بند وچ خواجہ غلام فرید “حق” کوں بے عیب تے نام نشان آکھ کنیں اوندی کجھ ایں طرانح ڄاݨ سنڄاݨ ݙیندن۔ :
اُسے پاک الکھ بے عیب کہوں
اُسے حق بے نام نشان کہوں
اے حقِ دے ناویں سانگے وحدت،کثرت، توبہ تے نقصان دے وچار چھڑے وحدت الوجود وچ نئیں۔ سندھ ہند دی ویداَنت تے پراݨ وچ وی انہیں کوں برہم، نرڳݨ، سرڳݨ، کشے، اکشے جہیں وچاریں نال کھولݨ، سمجھݨ سنڄاݨن دا ترلا تھیا کھڑے۔ اے ڳالھ کہیں ٻئے ویلھے۔