حقائق اتیں فکشن

1۔ پوسٹ ماڈرن پیروڈی اے نشابر کریندی ہے جو بیانیے دے روایتی نمونے- ہسٹوریوگرافیکل اتیں فکشنل- تسلسل اتیں وجہ تیں نتیجہ اُتیں مبنی ہین۔ اتیں اے ماڈل نویں دنیا دی تاریخ نئیں بیان کر سڳدے۔

2۔ پوسٹ ماڈرن فکشن دنیا دی تاریخ نال آپݨا سانگا نئیں ترڑیندی۔ اے تاریخ دی ہمواریت دے غیر تسلیم شدہ نظریے اتیں روایتی پن کوں سامݨے گھن آندی ہے اتیں اوندے نال جھیڑا لا کیں آپݨے قاری کوں اونہ عمل تیں سوال کرݨ دا آہدی ہے جیندے نال:
ا۔ اساں آپݨے آپ دی نمائندگی کریندے ہیں اتیں آپݨی دنیا دی آپݨے سامݨے نمائندگی کریندے ہیں۔
ب۔ انہیں ذرائع دا شعور ݙیندی ہے جیندے نال کہیں وی خاص کلچر وچ تجربات کوں معنی ݙتا ویندے اتیں انہیں کنوں نظم و نسق بݨایا ویندے۔
مزید اے کہ نمائندگی خاص قسم دے (تاریخی) علم کوں استحقاق اتیں قبولیت فراہم کریندی ہے.

3۔ پوسٹ ماڈرنزم دا تاریخ کوں غیر قدرتی بݨاوݨ دی خواہش دے ٻہوں سارے نتائج وچوں ہک خام واقعات اتیں انہیں وچوں گھڑے ہوئے تاریخی حقائق دے فرق دی خود شعوری( Self-consciousness) ہے۔ حقائق واقعات ہوندن جنہیں کوں معنی ݙتا ڳیا ہوندے۔ ہکے واقعات مختلف تاریخی نقطہِ نظرکنوں مختلف حقائق بݨیندن. پوسٹ ماڈرن فکشن محفوظ شدہ تاریخی دستاویزات (Archival)کوں چھاݨݨ اتیں انہیں دی تشریح کرکے واقعات کو حقائق بݨاوݨ دے عمل کوں ولا ولا نشابر کریندی ہے۔

4۔ ہسٹوریو گرافک میٹافکشن وچ محفوظ شدہ تاریخی دستاویزات دی تشریح دے ذریعے واقعات کوں حقائق وچ بدلݨ دے عمل کوں ماضی دے نشانات کوں تاریخی نمائندگی دے ضمرے وچ ݙکھایا ویندے۔ ایہ کرݨ نال تاریخی دی (منی منائی) غیر جانب داری دی مخالفت کیتی ویندی ہے۔ ماضی کنوں نہ ہی جان چھڑوائی ونڃ سڳدی ہے اتیں نہ ہی کنٹرول کیتا ونڃ سگدے۔ ساکوں ماضی نال صلح کرݨی پوندی ہے۔ اینجھی صلح نال تاریخی نمائندگی دی طاقت اتیں حد ٻنے کوں تسلیم کرݨا پوندے۔ ماضی دا علم صرف اوندے نشانات کیں ملدے جیہرے کہ دستاویزات، گواہیں دیاں گواہیاں اتیں ٻیاں ٻہوں سارے قسم دے نشان ہین۔ ݙوجھے لفظیں وچ ساݙے کولوں صرف ماضی دیں نمائندگی ہوندی ہے جنہیں کنوں اساں بیانیہ یا تفصیلات بݨیندے ہیں۔ حقیقی معنی وچ پوسٹ ماڈرنزم موجودہ ثقافت کوں ماضی دی نمائندگی دے نتیجے دے طور تیں سمجھݨ دی کوشش کریندی ہے۔ تاریخ دی نمائندگی، نمائندگی دی تاریخ بݨ ویندی ہے۔ ایندا مطلب اے ہے جو پوسٹ ماڈرن آرٹ روایت دے چیلنج کوں تسلیم وی کریندے اتیں منیندا وی ہے۔ ایہ منݨ اینہ طریقے نال ہے جو نمائندگی دی تاریخ کیں بھڄیا نئیں ونڄ سڳدا لیکن طنز اتیں پیروڈی نال ایندے اتیں تنقید کیتی ونڄ سڳدی ہے۔

5۔ حقائق ݙسائی ونڄݨ آلی سچائی کوں سہارا ݙیندن۔ لیکن ݙساوݨ آلا سچ وُݨہدے اتیں حقائق کوں چݨدے۔ ایہا پوسٹ ماڈرن صورت حال ہے۔

6۔ اصل اچ کہانی یا تاریخ دا ݙساوݨ ولا واقعات کوں معنی ݙے کیں حقائق بݨیندے۔ حقائق آپݨے وستیں نئیں الیندے، اِنہیں دا ݙساوݨ والا انہیں وستیں الیندے اتیں ماضی دے وِکھرے ہوئے ٹکڑیئیں دی ڈِسکرسِو (Discursive) تجسیم کریندے۔

7۔ (پوسٹ ماڈرن فکشن) ماضی دی نمائندگی دی روایات – بھانویں تاریخی ہووے یا فکشنل- دے بیانیے کوں غیر قدرتی بݨاوݨ واستیں نمائندگی دے عمل دی سیاست کوں سامݨے گھِن آندی ہے۔

8۔ کاملیت (Totalize) دا مطلب اونہ عمل دو اشارہ کرݨ ہے جیندے نال تھیوری، تاریخ یا فکشن دے لکھاری مواد (تاریخی) کوں ہم آہنگ، مربوط، مسلسل اتیں یکجا بݨیندن۔ لیکن اپݨے مواد کوں کنٹرول کرݨ انہیں دا مقصد ہوندے اتیں اینہ وجہ کیں او مواد نال چھیڑ چھیڑ کریندن۔

9۔ پوسٹ ماڈرن فکشن آپݨی ساخت وچ (تاریخ یا فکشن) واقعات دی سلسلہ وار لکھت، تصفیہ، موجبیت (Causality) کوں استعمال وی کریندی ہے اتیں ترڑیندی وی ہے۔

10۔ تاریخ لکھݨ دے آرٹ(Historiography) کوں غیر جانب دار اتیں عدم دلچسپی (Disinterested) تیں مبنی نئیں منیا ویندا بلکہ ایکوں تاریخی واقعات نال اٹکل ورت کنوں اوکوں سمجھݨ اتیں کنٹرول کرݨ دی کوشش ڳݨیا ویندے۔ ایہو عمل ہی ماضی کوں خاص معنی ݙیندے۔

11۔ کاملیت دی تحریک کوں چیلنج کرݨ دراصل ساری تاریخ اتیں اوندی لکھت دے تسلسل دی روایت کوں چیلنج کرݨ ہے۔

12۔ ہسٹوریو گرافک میٹا فکشن وچ اساں ہسٹریز (Histories) ݙیہدے ہیں: جیتݨ آلے دی تاریخ اتیں ہرݨ آلے دی تاریخ، مقامی تاریخ اتیں مرکز دی تاریخ، تریمتیں اتیں جوانیں دی تاریخ۔

13۔ پوسٹ ماڈرن فکشن وچ ماضی دے واقعات دی بیانیے وچ وُݨہت لکائی نئیں ویندی۔ اے ݙکھایا ویندے جو واقعات آپݨے وستیں نئیں الویندے بلکہ انہیں کوں شعوری طور تیں بیانیے دی لڑی وچ پا ݙتا ویندے۔ پچھیں ظاہری طور تیں واقعات ہک خاص ترتیب وِچ نظردن. ایہ ترتیب ݙساوݨ آلا بݨیندے۔پوسٹ ماڈرن فکشن وچ تاریخ وار واقعات کنوں کہانی بݨاوݨ اتیں پلاٹ(Plot) گھڑݨ دی اہمیت کوں ظاہر کیتا ویندے۔ ایندا مطلب اے نئیں جو اصل ماضی دی موجودگی کنوں انکار کیتا ونڄے بلکہ پوسٹ ماڈرن فکشن وچ واقعات اُتیں ترتیب مسلط کرݨ اتیں واقعات کوں نمائندگی دے ذریعے معنی ݙیوݨ دی حکمت عملی کوں ٻہوں توجہ ݙتی ویندی ہے.

14۔ تاریخی معنویت کوں اڄ کل غیر مستحکم، پسِ منظر تیں مبنی، تعلقاتی اتیں عارضی سمجھیا ویندے۔ لیکن پوسٹ ماڈرنزم وچ اے منیا ویندے جو اے ہمیشہ کنوں ایویں ہے۔

15۔ پوسٹ ماڈرنزم وچ کہیں شے دے بارے کوئی حتمی ڳالھ کوئینی ہوندی۔ پوسٹ ماڈرن فکشن وچ مضافاتی اتیں بہوں سارے نقطۂ نظر پیش کر کیں کہیں وی حتمی معنویت کوں روکیا ویندے۔

16۔ پوسٹ ماڈرنزم وچ کہیں شے دے بارے کوئی حتمی ڳالھ کوئینی ہوندی۔ پوسٹ ماڈرن فکشن وچ مضافاتی اتیں بہوں سارے نقطۂ نظر پیش کر کیں کہیں وی حتمی معنویت کوں روکیا ویندے۔

17۔ تاریخی واقعات بارے لکھݨ اتیں بیانیہ بݨاوݨ ویلہے تاریخ دان اتیں ناولسٹ ݙوہائیں کوں (واقعات کوں) ترتیب نال لکھݨ دے حد ٻنے دے اندروں کم کرݨا ہوندے۔

18۔ کہیں ہک خاتمے (Ending) دے نہ ہووݨ دا پوسٹ ماڈرنزم وچ ٻہوں استعمال (استحصال) کیتا ویندے۔ ایہ کرݨ نال بندش (Closure), کاملیت اتیں عالمگیریت دے عظیم بیانیے کوں چیلنج کیتا ویندے۔

19۔ سوال ایہ نئیں کہ ماضی وچ واقعی کجھ تھیا وی ہا یا نہ۔ ماضی واقعی موجود ہے۔ ماضی ساݙی جاݨݨ دی صلاحیت کنوں آزادانہ طور تیں موجود ہے. ہسٹوریو گرافک میٹا فکشن اینہ فلسفیانہ حقیقت پسندانہ نقطۂ نظر کون منیندی ہے۔ لیکن اینہ پُکھ دا مقابلہ ایہ آکھ کنوں کریندے جو ماضی بھاویں جو آزادانہ طور تیں واقعی موجود ہے لیکن حال دے وچ اوندا پتہ اوندے نشانات نال لڳدے۔ غیر حاضر ماضی دا پتہ صرف اوندے ثبوت کنوں لڳدے.

20۔ ہک ہتھ تیں ماضی دے ماضی ہووݨ (Pastness of the past) اتیں حال دے حال ہووݨ (Presentness of the present) اتیں ݙوجھے ہتھ تیں ماضی دے اصل واقعات تیں تاریخ دان دا انہیں کوں حقائق بݨاوݨ دے عمل دے درمیان جھیڑے کوں پوسٹ ماڈرن فکشن وچ ٻہوں ذور ݙتا ویندے۔

21۔ ماضی دے سارے واقعات حقائق بݨݨ دی صلاحیت رکھدین لیکن صرف اوہے حقائق بݨدن جنہیں کوں بیان کرݨ واستیں چُݨیا ویندے۔

22۔ پوسٹ ماڈرن میٹا فکشن دا مخصوص عنصر اوندی خود عکاسی(Self-reflexivity) ہے۔ اے اوہ تکنیک جیندے وچ لکھاری(ناولسٹ) اپݨے قاری نال آپ الویندے۔ ایکوں انگریزی وچ Breaking the fourth wall وی آہدین۔
مزید ایہ کہ متن دی خود عکاسی ݙو سمتیں دی طرف اشارہ کریندی ہے:
ا۔ واقعات دی بیانیے وچ نمائندگی
ب۔ بیانیہ دی طریقہ کار۔
ایہو دوہراپن ہر تاریخی بیانیے دا خاصہ ہے۔

23۔ پوسٹ ماڈرن ناولیں وچ واقعات دا حقائق بݨݨ تیں خصوصی توجہ ہوندی ہے. ایہ ناول اصل (تاریخ) اتیں فکشن دی بنیادی فرق (جیویں کہ غیر جانبداری) کوں ختم کر ݙیندن۔ ݙوجھے لفظیں وچ ایہ آکھیا ویندے جو تاریخی بیانیے اتیں ناول دے بیانیے ݙوہائیں گھڑیئے ہوئے ہوندن۔

24۔ فکشن دی نمائندگی دے حقائق تاریخ دے حقائقدے برابر ٹھیک یا غلط ہوندن۔ کیونکہ اے ݙوہائیں حقائق دے صورت وچ موجود ہوندن نہ کہ واقعات دی صورت وچ۔

Author’s Note: This write-up is the Saraiki translation of my notes taken while reading Linda Hutcheon’s The Politics of Postmodernism.