لکھت: سوبھوُ گیان چنداݨی
سرائیکی اپترائیت: اظہر لاشاری
کامریڈ حیدر بخش جتویٔی نال میݙی 1931ء کݨ 1935ء تٔیٔیں ٻس ایتلی ڄاݨ سُنڄاݨ ھیٔی جو او ݙوکری ڳوٹھ دا ھا۔ اِیں لحاظ نال او میݙا پاڑیسری (ڳوانڈھی) ھا۔ اوُندے ڳوٹھ(وستی) اِچ میݙا چاچا ریزکی دکان چلیندا ھا، جیٔیں کݨ اے معلوم تھیا جو او ھِک ایمان دار، نیک اتے بے تعصب ماݨھوُں ھا۔ شایٔد1931 ء اِچ او اساݙے ڳوٹھ ڈھل (زرعی پیداوار تے ٹیکس) وصول کرݨ آیا ھا۔ رات اساݙی اُطاق تے ٹکیا ھا۔ معلوُم اے تھیا جو ننڈھے کھاتے داراں (چھوٹے زمینداراں) جنہاں تے کجُھ بقایا جات ھن، انہاں دے تھاں بھانڈے تے مال منی کوتوال تے ٹپیدار (پٹواری) چا آیٔے۔حیدر بخش جتویٔی اے مالکاں کوُں ولا ݙتے تےٹپیدار کوُں تنبیہہ کیتی ھیٔی جو کتھایٔیں وی اوزار، ݙاند اتے کھاوݨ پیوݨ دے تھاں تھپے ضبط نیٔیں کرݨے۔
حیدر بخش جتویٔی دا ھاری تحریک نال لاڳاپا (جڑت) 1935ء – 1936ء کݨ بعد تھیا، جݙاں ھاری کمیٹی دا دفتر ٹنڈے ڄام ھیٔی۔ اتے ایں توُں بعد اوں کمینسٹ اتے سوشلسٹ لٹریچر پڑھݨ لڳا۔ ایں توُں پہلوں اوندا واسطہ تھیوسافی آلیاں نال ھا، جیڑھے سیاسی تے سماجی کم کریندے ھن، جیڑھے وی سیاسی تے سماجی کم کریندے ھن انہاں نال اوندا تعلق واسطہ ھیٔی پیا۔ اوُں ویلے دے دوستاں اِچ ڄیٹھمل پرسرام گلراجاݨی، جمشید نسروانجی، شیخ عبدالمجید سندھی پروفیسر واسواݨی، کامریڈ عبالقادر میوو خان (صدر ھاری کمیٹی) اتے محمد امین کھوسو، اتے ٻیٔے کامریڈ حیدر بخش جتویٔی نال مِلدے جلدے راھندے ھَن۔ انہاں نال حیدر بخش دا ݙے گھن ھیٔی پیا۔ پر (سرکاری) نوکری اِچ ھوندے ھویٔے وی انہاں دے خیالات ٻہوُں اڳوُنہیں تے انقلابی ھن۔ اِیں دور اِچ انہاں نوکری چھوڑݨ تے کل وقتی کارکن تھیوݨ دا وی سوچا پر سنگت دے آکھݨ تے اے پروگرام ملتوی کر ݙتونہے۔
پہلی جنگ عظیم دے خاتمے توں بعد 1935ء اچ دنیا بھر دے مُلکاں اِچ انقلابی تے کمیوُنسٹ تحریکاں بھڑکیاں اتے ایں سیاسی ابھار آلے دور اِچ حیدر بخش جتویٔی ٻہوں متاثر تھیا اتے اوندے اندر عوام دی خدمت کیتے نکل پووݨ دا جذبہ پیدا تھیا۔ اتے سنڳتیاں ساتھیاں دے سمجھاوݨ دے باوجود انہاں نوکری چھوڑ، ھاری تحریک اِچ ترپ ماریُس تے مردی گھڑی تیٔیں ھاری تحریک دا سرگرم کارکن اتے راھنما ریہا اتے ھاری کمیٹی کوُں قومی کردار عطا کرݨ اِچ نمایاں حصہ گھدُس۔ ھاری کمیٹی ھاریاں دے طبقاتی مطالبات توُں ودھ کراھیں سندھ دی قومی تحریک دا اڳواݨ جتھو (دستہ) بݨ ڳیٔی۔
1953ء تے 1969ء دے ساہ تم کرݨ آلے ماحول اِچ ون یوُنٹ قایٔم تھیوݨ توُں گھن ایندے خاتمے تیٔیں حیدر بخش ھاری لیڈر ھووݨ دے نال نال قومی اڳواݨ، سندھ دے قومی اِتحاد اتے قومی تحریکاں دے اتحاد دا علمبردار راھبر تھیا۔ انہاں پندھراں سالاں اِچ حیدر بخش جتویٔی ایوُب شاھی ڈکٹیٹر شپ اِچ پنجاپ دی جاگیرداری، نوکرشاھی دیاں سازشاں کوُں بے نقاب کریندا ریہا۔ اِیں کارݨ او گھݨا وقت جیلاں اِچ ریہا۔ پر جتلی دیر وی ٻاھر ریہا تاں جاگیرداری تے سرمایہ داری دے خلاف قلمی تے علمی جہاد کریندا ریہا۔ ایہیں دور اِچ انہاں پاکستان اِچ جمہوُریت یا ڈکٹیٹرشپ ترایٔے حصیاں اِچ چھاپی۔
جسسٹس منیر دے فیصلے دے خلاف “ ڈیموکریسی اتے جسٹس آف دا چیف جسٹس” لکھیُس اتے “سندھ دی زمین دا حقدار کوݨ؟”، “سندھ دے سر تے ڈھل دا بار” اتے ٻیٔے کیٔی کتاباں تے کتابڑیاں (کتابچے) لکھیاں، جناں نال حکمراناں تے تنقید تھیندی رہی۔ اتے اِیندے بدلے حیدر بخش تے ملٹری اتے سول کورٹس اِچ بغاوت دے مقدمے تھیٔے اتے سزایٔیں ملیاں۔
“تتی تھدھی کاہ، کانھی ویل ویہݨ جی”
1958ء توُں گھن مرݨ گھڑی تیٔیں “سندھ”،”سندھی قوم” سندھ دے ھاریاں دا علمبردار اتے اڳواݨ اتے ھاری پورھیت تحریک دے اݨ تھک انڄݨ دا کم ݙیندا ریہا۔
انہاں دی وفات توُں بعد ھاری تحریک اتے سندھ دے وجوُد کیتے جدوجہد اِچ جیڑھا مٹھاج آیٔے اوُں توُں اے ثابت تھیٔے جو او آپݨی ذات اِچ ھک انجمن ھا۔ حیدر بخش جتویٔی جھیٔیں بہادر، مظلوُماں دے حمایتی اتے ھاری دے حقاں کیتے بے خوف اتے ڈایٔنامو دی حیثیت رکھݨ آلی شخصیت اساں ھݨ تیٔیں ولا پیدا نِسے کر سنڳے۔ حیدر بخش جتویٔی دی ھمہ گیر شخصیت، خلوُص، شریف طبیعت، بے عیب ذاتی زندگی، کہیں وی تحریک کیتے فخر دا باعث ھوندی اے۔ انہاں آپݨے سمُورے ذھنی، روُحانی تے جسمانی صلاحیتاں اتے قوتاں نال سندھ دے مظلوُم اتے پسیٔل عوام خاص طور ھاریاں کیتے جہاد کیتے۔
حیدر بخش جتویٔی دی زندگی ݙو حصیاں اِچ ونڈی ونڄ سنڳیندی اے۔ 1935ء توُں 1953ء تیٔیں ھاری تحریک کوُں منظم کرݨ ایکوُں ھک انقلابی نظریہ ݙیوݨ، اتے ایندے کیتے سندھ دی چُنڈ ڳٹُھ اِچ ادھو ادھ بٹیٔی (راھک تے مزیرے اِچ فصل دی ادھو ادھ دی ونڈ) ، بیراجی (نہری) زمین ھاریاں کوُں ݙیواوݨ، پُراݨی زمینداری سرشتی ھیٹھ ھاریاں دے حقوق منواوݨ، وݙیرا شاہی دے رعب اتے دٻ دٻا کوُں للکارݨ دا دور لکھیسی۔ اتے ٻیا دور جیڑھا 1953ء توُں گھن1980 ء دا دور ھے جݙاں حیدر بخش جتویٔی (اتے اوُندے سنڳتی ساتھی) دی تݨ مار ھاری تحریک کوُں سندھ دے وجوُد اتے آزادی کیتے جدوجہد دا اڳواݨی کیتے تیار کیتا اتے جیٔیں کارݨ او “باباِ سندھ مشہوُر تھیٔے۔
باباِسندھ حیدر بخش جتویٔی دے نال وقتاً فوقتاً کیٔی چھوٹے موٹے اختلاف وی ریہہ ڳیٔین، پر شاباش ھووے اِیں مردِ مجاھد کوُں جنہاں کݙاھیں وی کہیں ذاتی بغض یا سیاسی بغض تے وقت نیٔیں ونڄایا اتے اساݙے نال ھمیش دوستاں تے بھراواں وانڳوُں نبھایٔیُس۔ او میݙے کول عمراں اِچ ویہہ سال وݙا ھا، پر اوُں میکوُں کݙاھیں وی اے سوچݨ دا موقع نہ ݙتا جو او میݙا وݙا بھرا ھے یا میں اوُندا ننڈھا بھرا ھاں۔ 1935ء اِچ جݙاں میں گوبند مالھی نال رل “نویں دنیا” رسالے کیتے لکھیل مواد گھنݨ کیتے آکھیم تاں او میݙا مہربان دوست، ساتھی اتے جدوجہد دا ساتھی سرواݨ ریہا۔
باباِسندھ حیدر بخش جتویٔی آپݨی عملی زندگی اِچ وقت بوقت پاکستان کمیوُنسٹ پارٹی دا حکمت عملی اتے طریقہ کار دا نقطہ چین وی ریہے، اِیں کیتے انہاں کوُں “ڈسپلن” ھیٹھ کرݨ ݙاڈھا ݙکھیا کم ھوندا ھا۔ پر کمیوُنسٹ پارٹی کݙاھیں وی انہاں کوُں آپ توُں انج یا جُدا نہ سمجھا۔ وقت بوقت انہاں نال صلاح مشورہ اتے تنظیمی صلاح مشورے جاری ریہے۔ حیدر بخش آپ کوُں فخر نال کمیوُنسٹ سݙویندے ھَن۔ آپݨے آخری انٹرویو اِچ وی انہاں آپ مہارا آکھا جو او مارکس، اینگلس اتے اسٹالن کول متاثر ھیٔی اتے انہاں یٔی اے علم چوایٔے۔
بابا ِ سندھ حیدر بخش جتویٔی ھک اعلی درجے دا مفکر، انقلابی جذبیاں اتے قوتاں کوُں اُبھریندڑ، تحریکاں کوُں منظم کرݨ آلا اتے “سندھ دے قومی وجوُد” اتے ھاریاں دے حقوق کیتے جدوجہد دا سرواݨ اتے کنہاں تحریکاں کوُں جوڑݨ کیتے پُل دا کم ݙیندڑ اڳواݨ ھیٔی۔ کیوُں جو سندھ (اتے پاکستان) دی عوام دی آپݨے حقوق کیتے جدوجہد اِچ انہاں ݙوھایٔیں جھداں کوُں جوڑݨ دی اشد ضرورت ھیٔی تے ھے۔ کیوُں جو انہاں ݙوُھایٔیں تحریکاں کوُں رلا کے ٹورݨ اچ یٔی اساݙی نجات ھے۔
