سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

(رفعت عباس سئیں دا ناول نیلیاں سِلھاں پِچھوں)

لوک داستاناں راتی رات وجود وچ نئیں آندیاں ، صدیں دے اجتماعی شعور ، تضادات ، تجربات ، محرومیں تے تخیل دا حاصل ہوندین ۔ اے محض عشقیہ حکایات نئیں ہوندیاں ، اپݨے عہد دے سماجی ، ثقافتی تے سیاسی شعور دیاں نمائندہ وی ہوندین ۔ ہر دور دے لوک انیں وچ اپݨے جذبات ، اقدار تے تصورات دے رنگ شامل کیتی رکھدن ۔ ایں واسطے اے داستاناں وقت دے نال نال کجھ بدلدیاں ، کجھ سِنگھردیاں رہ ویندین ۔ ہیر دی داستان لگ بھگ پنج سو سال دا درگھا پندھ کیتی ودی اے ۔ ابتدا وچ اے محض ہک حقیقی سانحہ یا سماجی واقعہ ہئی ، کوئی مکمل رومانوی داستان تاں نہ ہئی ۔ جیہرے ڈینہ ہیر کوں زہر ڈے کے ماریا گیا ہوسی ، اونہہ ڈینہہ، اینہہ ظلم ، اینہہ واقعے کوں لکاوݨ واسطے پاور سٹرکچر کوئی نہ کوئی ” کیموفلاج” کہاݨی گھڑ گھدی ہوسی ۔ مگر بے پاسو اونہہ ویہلے ویݨ وی شروع تھیا گیا ہوسی ۔ اونہہ ویݨ وچ نسل در نسل راوی ، قصہ گو تے شاعر ۔۔۔ محبت ، جدائی ، قربانی تے مزاحمت دے نت نویں رنگ شامل کریندے رہ گئے ہوسن ۔ اینہہ طراحویں ہک مقامی واقعہ رفتہ رفتہ ہک لازوال لوک داستان دی صورت اختیار گئے ۔ ہیر رانجھے دی داستان ہُݨ صرف ڈو افراد دی محبت دی کہاݨی نئیں ، ایندے اندر ساڈی تہذیبی یادداشت ، سماجی نفسیات تے اجتماعی تخیل دی رجی کجی نمائندگی وی ہے ۔ ہیراں کل وی کئی قتل تھیاں ہوسن ، ہیراں اج وی کئی قتل تھیندیاں پین، محبت جینکوں چانہدی ہوسی اونہہ ہک کردار کوں امر کر ڈیندی ہوسی ؟ یا اونہہ خاص social milieu کوں کہیں ہیر دی لوڑھ پئے گئی ہوسی ؟
ہیر سیالݨ دی اندرونی کشمکش تکڑی ہوسی یا big other نال اوندا زور دا تصادم تھیا ہوسی ؟ کہیں کہیں ویہلے لگدے جو ہیر دا قتل کہیں شخصی فیصلے کا نتیجہ نئیں بلکہ اونہہ علامتی نظام دی انتہا ہے جینکوں لاکان “Big Other” آہدے ۔ او علامتی نظام جیہرا طئے کریندے جو کیہری خواہش جائز ہے، کیہرا وجود قابلِ قبول ہے تے کیہری زندگی “قابلِ حذف” بن سگدی ہے۔ کیندے نال محبت کرݨی اے ، کیندے نال شادی کرݨی اے ، زندگی کیویں گذارݨی اے ؟
لوک داستانیں وچ او کردار دیر تک زندہ نئیں راہندے جیہرے صرف کہیں ذاتی المیے دا شکار تھئے ہوون ۔ زندہ او رہ ویندن جیہرے کہیں وڈے سماجی ، سیاسی یا علامتی نظام نال ٹکرا ویندن ۔ ہیر دی کشش یا charisma وی اینہہ گالھ وچ ہے کہ ہیر اونہہ اختیار کوں تسلیم کرݨ کنے انکار کر ڈتا ہا ، معاشرہ جینکوں فطری تے مقدس سمجھی کھڑا ہا ۔
ظالم جابر تے کٹھور لوکیں دے علاوہ کجھ لوک نرم دل ہوسن ؟ انیں اینہہ داستان دی شکل وچ ہیر واسطے متبادل انصاف (alternative justice) دا انتظام کیتا ہوسی ؟ داستان وچ ہیر کوں امر کر چھوڑیے نے ، اوندے دشمنیں کوں مٹا ڈتے نے یا رج کوڑھا کیتے نے ؟ آپو جاݨ انیں ہیر کوں انصاف ڈیوݨ دا اہر کیتا ہوسی ؟ کہیں تکڑے المیے دے بعد ساڈا خودکار اجتماعی ڈیفنس میکینزم ساڈے کولھو داستاناں تخلیق کرویندے ؟ داستان redemption دی کوئی صورت وی ہوندی اے ؟
یا ہیر اپݨے پچھو کوئی بہوں وڈا سوال چھوڑ گئی ہوسی ؟ مثلاً : تساں ازل کنوں تریمت دی اواز ، تریمت دے انتخاب کنے ڈردے کیوں ہؤ ؟ وڈا سوال زرخیز تاں بہوں ہوندے ، اوندے وچو داستان کیا ، شاعری ، ادب تے فلسفہ وی جنم گھن سگدے ۔
ہیر دی قربانی اپݨی جاہ تے سچ اے ، پر لوک داستانیں دی رومانوی قوت وی ہیر کوں صدیں تئیں زندہ رکھیے ۔ جے اے داستان محض ہک قتل دی روداد ہوندی تاں شاید اتنی گھاٹی ثقافتی تاثیر پیدا نہ کر سگدی ۔ عشق دا استعارہ اینہہ داستان کوں آفاقی بݨا گئے ۔ لہذا ضروری نئیں جو رومانوی تعبیر مکمل طور تے غلط ہووے ۔ مسئلہ اونہہ ویہلے پیدا تھیندے جڈاں اے تعبیر سماجی جبر کو لکا ڈیندی اے ۔ ساڈے سوجھل سرائیکی ناول نگار دی مزاحمت وی اینہہ پردہ پوشی دے خلاف ہے ۔ ول اے پردہ پوشی کوئی عام پردہ پوشی نئیں ، مجرمانہ پردہ پوشی ہے ۔
ناول نگار دی لچاری وی دیدنی ہے ۔ او ہیر دے قتل دی ایف آئی آر درج کراوݨ چانہدے تاں اونکوں اونہہ ریاستی تے قانونی ڈھانچے ، اونہہ تھاݨے کچہری دا سہارا گھنݨاں پوندے ، جیہرا تاریخی طور تے ہمیشاں کنے طاقتور سماجی ڈھانچے دا ساتھ ڈیندا آندے ۔ ڈوجھے لفظیں وچ مظلوم دی فریاد اونہہ در تے ویندی پئی اے ، جیہرے در تے اوندی اواز کوں دٻاوݨ وچ کڈاہیں کوئی کسر نئیں چھوڑی گئی ۔تھاݨے وچ پیش کون تھئے ؟ ڈریدا آکھسی ہک Spectre پیش تھئے ۔ ہیر تھاݨے وچ خود پیش نئیں تھئی اوندا ناں پیش تھئے ۔ اوندی موت حاضر تھئی اے ۔ اوندے اتے تھیوݨ والا ظلم حاضر تھئے ۔ گویا پنج سو سال بعد ہک Spectre سرکاری archive دے در تے دستک ڈیندا تے پچھدا کھڑے ” میڈی موت دا کوئی حساب نئیں ؟” اے مقدمہ تھاݨے کچہری واسطے ہا وی نہ ۔ اے تاریخ دے ضمیر کیتے ہا ۔ تہوں ساکوں اے پڑھ کے کوئی حیرت نئیں تھیندی جو عدالت کجا ، درخواست تاں پولیس سٹیشن وچ ای خارج تھی ڳئی اے ۔ مگر اے کوئی درخواست گزار دی ناکامی ہے نہ ناول دا عیب ۔ بلکہ اے اونہہ طاقت دے نظام دی نقاب کشائی ہے جیہرا اج وی کجھ اوازاں سنݨ واسطے تیار نئیں ۔ اتھاں آ کے گایتری چکرورتی سپیوَیک دا سوال یاد آندے ۔ سپیوَیک پچھدی اے :
can the subaltern speak ?
کیا محکوم ، ماریا لتاڑیا ، دبایا ہویا مظلوم طبقہ واقعی الوا سگدے ؟ او الاوے تاں کوئی سنݨ والا وی ہے ؟ ہیر دے قتل دی ایف آئی آر دا مسترد تھیوݨ ایں گالھ دی علامت بݨ ویندے کہ مظلوم دی اواز صرف اینہہ واسطے مسترد نئیں تھیندی جو اوندے دلائل کمزور ہوندن ، بلکہ ایں واسطے مسترد تھیندی اے جو طاقت دے ادارے اینجھاں آوازاں سنݨ سمجھݨ دے اہل نئیں رہ گئے ، انیں دی سنݨ سمجھݨ دی صلاحیت ختم تھی چکی اے ۔ یا شاید انیں دا اَیرا ٻدھدے ویہلے طئے کر ڈتا گیا ہا جو اتھاں کیندی آواز سݨی ویسی تے کیندی نہ سݨی ویسی ۔
کیا ہیر سبالٹرن ہے ؟ نئیں ۔۔۔ سپیوَیک دے سخت نظریاتی معیار دے مطابق شاید بالکل نئیں ۔ تہوں میں صرف ڈو دھاگے چا کے ، بہوں احتیاط نال انیں دے سرے ملائن ، گنڈھ وی نئیں ڈتی ۔ کیا ہیر چونکہ تریمت ہے ، لہذا سبالٹرن ہے ؟ مگر ہیر ہک با اثر زمیندار خاندان دی دھی ہے ۔ طبقاتی اتبار نال ہیر قطعا” کہیں حاشیے تے موجود فرد دا ناں نئیں ۔ اینہہ سب کجھ دے باوجود ہیر ہک اینجھے پدر شاہی نظام وچ موجود ہے جتھاں اوندی خواہش ، اوندے جسم ، اوندی زندگی اُتے اونکوں کوئی حتمی اختیار نئیں ۔ ہیر مکمل سبالٹرن نہ سہی ، پر اونہہ مقام تے ضرور ہے جتھاں تریمت دی اواز تے اوندی agency ، ڈوہیں سماجی طاقت دے مقابلے وچ کمزور تھی ویندین ۔ ہک بی گالھ وی ہے جو ساکوں ہیر دی اپنی اواز براہ راست نئیں ملدی ۔ اوندی اواز ہمیشاں قصہ گو ، شاعر ، صوفی یا راوی دے ذریعے ملدی اے ۔ سپیوَیک وی تاں ایہو پچھدی اے ، جو سبالٹرن خود الیندے یا اوندی جاہ تے کوئی بیا کھڑا الویندے ؟ کتھائیں سبالٹرن دی اواز کہیں ٻی جاہ توں translate تھی کے تاں نئیں آندی پئی ؟ سپیوَیک شک بہوں کریندی اے ، خوب کریندی اے ۔ سبالٹرن دی اواز تے قبضہ کر کے اوندی اواز بݨݨ والے ہر بندے ، ہر گروہ کنے خار کھاندی اے ، خوب کریندی اے ۔ او تاں سگمنڈ فرائیڈ تے وی شک کریندی اے ۔
” As Sarah Kofman has shown, the deep ambiguity of Freud ‘s use of woman as a scapegoat is a reaction – formation to an initial and continuing desire to give the hysteric a voice , to transform her into the subject of hysteria .
ایندے اُتلے پیراگراف دا آخری جملہ وی ڈیکھو ۔
The analogy here is between the ideological victimization of a Freud and the postcoloniality of the postcolonial as investigating subject .
سپیوَیک دی تنقید کوں جیکر توازن دے بغیر پڑھیا ونجے تاں ایویں لگدے جیویں او ہر نمائندگی تے شک کریندی اے ۔ جے ایویں ہے تاں ول کہیں دانشور ، ادیب یا جرنلسٹ کوں سبالٹرن دے حق وچ الاوݨ دی اجازت کائنی ۔ اصل گالھ اے ہے جو سپیوَیک چپ دی وکالت نئیں پئی کریندی ، او غیر محتاط نمائندگی تے سوالیہ نشان لیندی اے ۔ او ہک قبر تے ٻی قبر بݨاون ، ہک ڈسکورس تے ٻیا من چاہا ڈسکورس اسارݨ دے خلاف ہے ۔
خیر ۔۔۔ ناول نگار وی ایہو آہدا پئے جو شاعر ، صوفی ، راوی ، قصہ گو سارے ہیر دی اواز تے قبضہ کیتی پَین ۔ ہیر دی اپݨی اواز گم اے ۔ ناول نگار ہیر دی نمائندگی دا دعویٰ نئیں کریندا بلکہ اونہہ چُپ تے جبر کوں visible بݨیندا ودے جیں ہیر دی اواز کوں دفن کر ڈتے ۔ اے فرق بہوں اہم ہے ۔ لوک داستان آہدی اے “ہیر عشق وچ فنا تھی ڳئی اے ۔ ہیر دی موت روحانی معراج ہئی ۔” ناول نگار آہدے” نئیں اتھاں ہک قتل تھیا ہا جینکوں رومانویت دی ساوی جُھل ہیٹھ لُکا چھوڑیے نے “. او کہیں ترجمان دے روپ وچ سامݨے نئیں آندا ۔ او اتنا کریندے جو dominant narrative وچ موجود suppression کوں بے نقاب کرڈیندے ۔ کوئی نویں آخری سچائی قائم نئیں کریندا ، پرانی سچائی دے اندر لکیے ہوئے تضاد کوں نشابر کریندے ۔ ” ہیر عشق دی شہید ہئی ” اے ہک ڈسکورس ہے ۔ ناول نگار اینہہ ڈسکورس کوں تروڑ ڈیندے تاکہ اساں ڈیکھ سگوں جو اینہہ تلی واٹویں حقیقت دے پچھو طاقت، غیرت ، خاندان تے patriarchy کیویں کم کریندے رہ گین ۔ ہیر دی اصل اواز تاں شاید ہمیشہ inaccessible راہسی ، اوندی چپ دے اسباب کوں بے نقاب کرݨ وت وی ضروری ہے ۔ پنج سو سال بعد وی ہیر دی موت کوں سوال بݨاوݨ ضروری ہے۔ سدھی جھئیں گالھ ہے ، معاملہ تاریخ دا ہووے تاں انصاف سزا نال نئیں ، سوال نال شروع تھیندے ۔
ہیر دے قتل دی ایف آئی آر کوں محض ہک قانونی دستاویز دے طور نہ پڑھیجے بلکہ یادداشت دی سیاست وچ ہک رجی کجی مداخلت دے رنگ اچ پڑھیا ونجے ۔ اینہہ ضمن وچ فرانسیسی مفکر مشل فوکو دا counter- memory دا تصور بہوں اہم ہے ۔ فوکو دے مطابق وزبر تاریخی تے ثقافتی بیانیے ہمیشاں کجھ اوازیں ، تجربیں تے امکانات کوں حاشیے تے اچھل سٹیندن ۔ کاونٹر میموری اینجھے دبیے ہوئے یا لکائے ہوئے ہر پہلو کوں سامݨے گھن آوݨ دی کوشش ہوندی اے ۔
ہیر دا مسئلہ اے نئیں جو او ساڈی اجتماعی یادداشت وچو غائب تھی چکی اے ، او تاں صدیں کنے ساڈی لوک روایت ، شاعری ، داستان تے ثقافتی تخیل وچ زندہ ہے ۔ ناول نگار دا سوال اے ہے جو ہیر کوں کیہری شکل وچ یاد رکھیا گئے تے اوندی یادداشت دے کیہرے حصے کوں جاݨ بجھ کے لکایا گئے ۔ ایں حوالے نال ایف آئی آر ہک جوابی یادداشت دی صورت اختیار کر گھندی اے ۔
ناول نگار دے فکری جہان وچ ہیر کہیں ہک تریمت دا ناں ہے ؟ میکوں لگدے ہیر ہک ڈونگھا تے بھر پور متن ہے ، text ہے ، ناں نئیں ۔ اینہہ متن وچ ملتان دے محاصریں دے نتیجے وچ قتل تھیوݨ والے لکھاں لوکیں دی گمنامی تے خاموشی وی ہے تے پنج ہزار سال پِچھو دے کئ لکھ مقتول وی دفن ہن ۔ جے ایویں ہے تاں ول اے ایف آئی آر Walter Benjamin دے کمزور مسیحائی طاقت دے تصور دے قریب تر ہے ۔
Then, like every generation that preceded us, we have been endowed with a weak messianic power, a power on which the past has a claim.”
Walter Benjamin
بنیامین تاریخ کوں فاتح دی لکھی ہوئی داستان آہدے ۔ اوندے نزدیک جیہرے لوک شکست کھا گین ، مارے گین ، چپ کرا ڈتے گین یا تاریخ دے حاشیے تے اچھل ڈتے گین ، انیں دی اواز اکثر سرکاری تاریخ وچ گم تھی ویندی اے ۔ اُنیں دی طرفوں انیں دے بعد آوݨ والی ہر نسل تے ہک قرض ہے دعویٰ ہے مطالبہ ہے ، اخلاقی ذمہ داری ہے کہ او انیں دا ناں چاون ، انیں کوں انصاف ڈواوݨ دی گالھ کرن ۔ انیں دی حمایت کرن ۔ حمایت دا مطلب اے نئیں جو اساں انیں کوں عدالت کنے انصاف ڈوا سگدے ہیں ، موئے جِوا سگدے ہیں یا تاریخ کوں undo کر سگدے ہیں ۔ اے ساریاں گالھیں کمزور مسیحائی طاقت دے وس دے باہرو دیاں گالھیں ہن ۔ اساں بس ہیر دے قتل دی ایف آئی آر دے ناں تے تاریخ دے جبر دے خلاف اپݨی گواہی درج کرا سگدے ہیں ۔ اساں تاریخ دے ظلم کوں قدرتی یا ناگزیر حقیقت منݨ کنے انکار کر سگدے ہیں ۔ جو کجھ تھیا ہا اونکوں قسمت یا سماجی سیاسی ضرورت آکھ کے معاف کرن کنے انکار کر سگدے ہیں ۔
میڈا گمان ہے ناول نگار صرف تاریخ دو نئیں ڈہدا کھڑا ۔ او ہیر دا ناں چا کے اج دی تریمت دے ڈکھ نال وی مخاطب ہے ۔ بھاویں جو زمانہ بدل گئے مگر تریمت دی اواز ، خواہش ، انتخاب تے آزادی دے خلاف تشدد ، اج وی مختلف صورتیں وچ موجود ہے ۔ غیرت دے ناں تے قتل ، کاروکاری پرانے جبر دیاں نویاں شکلاں ہن ۔ اساں آکھ سڳدے ہیں ، ناول وچ ہیر دی یاد محض تاریخی نوستالجیا نئیں بلکہ اج دے مانس دے چیتے نانویں ہک سماجی اخلاقی چتاوݨی وی ہے۔