سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

کہاݨی اچوں غیر کہانی دا ویلا تے تھل کرن دریا

لکھت: اشو لال (ٻیڑی وچوں 2002)

کہاݨی اچوں غیر کہاݨی داویلا آہدن اتھوں شرو تھیندے جتھوں کہیں پیغام دی سیاسی ضرورت اپݨے ادرش راہیں کہاݨی تے بھوت پریت وانگوں قبضہ جما گھندی اے۔ لکھاری توں ودھ سیاسی پارٹی دامنشور ایندا مواد طے کریندے۔ مقامی ثقافتاں راہیں بھانویں جو کہانی کار جدید مغربی ادبی رجحانات توں آگاہ ان وت وی انہاں دا حافظہ او ضروری مواد گھن کے نئیں ٹُردا جیڑھق اُنہاں دے قصے کہاݨی اچوں پُھٹیا ہووے یا اپݨی وسوں راہیں مقامی اتے وسیبی ہووے ۔ اے ضروری مواد کیا ہے ؟ اے کجھ وی نہیں ہوندا سوائے اوں ثقافتی پس منظر دے، جیندی وسوں بناں کہاݨی دا ہک چوکٹھا تاں وجود اچ آویندے پر ایندے وچ کہاݨی موجود نہیں ہوندی۔ جدیدیت دے نال تے ایندا ڈھیر ہمارا مواد اپݨے اکتسابی لٹریری تجربے توں ودھ مقامیت ول اپݨا میلان نئیں رکھدا۔
تجزیاتی نفسیات ، فلسفه اتے جنسی تلذذ دا مواد مقامی محاورے اچوں درشن نئیں ݙیندا ۔

فنی جائزے توں ہٹ کراہیں ۔۔۔ تھل کرن دریا کوں ایہو جیہاں کئی مشکلات در پیش ان ۔ ایندے اچ روشن خیالی آتے جدیدیت دا ماحول تاں جابجاہ موجود اے پر کہاݨی وچوں کہانی دا اپݨا مزا غائب اے ۔۔۔۔۔ یا وت اڄ ویہہ سال باد اینویں ڄاپدے۔

کہاݨی دے امج نال موضوع دی اہمیت توں تاں انکار نئیں وت وی چھڑا ایها وابستگی غالب اے تاں وت کہاݨی دی فارم بھن ݙیوݨ وی ہک حد اڳونہاں بے معنی اے جو کہانی دے اے لڳے بندھے موضوعات ان۔ گارشیا دے لفظاں اچ کہانی وچ کچھ وی لکھیاں ونڄ سڳدے پر سبھ توں اہم ڳالھ اے اپݨے قاری کوں ایندا یقین ݙیواوݨ۔ سو کہاݨی کوں کہاݨی طور اپنے لوکاں اچوں گزارن دا عمل، مقامی ثقافتاں راہیں انہاں دی وسوں اتے محاورے دی حیثیت اڳوں طے تھیوݨ آلا معاملہ اے۔ مواد دے چھاݨ بین دی لوڑ کہیں ادرش یا وابستگی دا اظہار تاں تھی سڳدی اے، پر کہاݨی اچوں کہاݨی دا ویلا نئیں تھی سڳدی جو ٻیلی اے کیمونسٹ لٹریچر اے ، او مذہب اے اتے اے تصوف اے۔۔۔۔ وغیرہ۔

انہاں سبھݨے تصورات دا اثر بھلے کہاݨی تے ہووے پیا۔ پر کہانی کہیں مواد دی چھان بین اڳوں جواب دہ نئیں ہوندی ۔۔۔ کہیں تنقید اڳوں وی نئیں ۔۔۔ ! اپݨے کرافٹ, سوہݨپ، سنگھار اتے ادب آداب دے نصاب اچھوں تھی کراہیں جتھوں اے ترٹݨ شروع تھیندی اے۔ اتھاؤں ایکوں ولا نواں کرݨ دی لوڑ وی پوندی اے۔

(ii)

مغربی کہانی دے “مستند تقابل اچ مقامی ثقافتاں راہیں کہانی دی عمر ٻہوں تھوڑی اے۔ سرائیکی کہاݨی تاں اپنے بے بہا لوک سرمائے دے باوجود ہتھوں کل دی ڳالھ اے۔ “پریم چند” توں لا کراہیں “علی تنہا” تئیں اردو کہانی دی شاندار روایت اڳوں، اے پتہ ٻہوں دیر باد آݨ لڳدے جو ٻیلی “امر جلیل” سندھی کہاݨی کار اے سبحان سنگھ پنجابی وچ کہانی لکھدے اتے “احسن واگھا” دی کہانی سرائیکی اے۔

سرائیکی وچ تاں کل ملا کے وی اتنیاں کہانیاں نئیں بݨدیاں جتنیاں کلھے ” پریم چند” یا موپساں لکھئین۔ سنسکرت، فارسی، ہندی، اردو دے مقابلے وچ مقامی ٹقافتاں راہیں ادب دی سرپرستی نہ ہووݨ پاروں لٹریری ودھارے دی رفتار ٻہوں آہستہ اے۔ این دوران آڈیو وژوال ٹریپ کتاب نال جو کیتی اے او ہک الگ موضوع ہے۔ لکھاں دی تعداد اچ ڈائجسٹ رسالے پڑھݨ آلا قاری تاں موجود اے پر کہاݨی پڑھݨ آلا کوئی نئیں ۔ ایندے وچ شاید لکھاری داوی قصور ہووے جیں گارشیا دے لفظاں اچ اپݨے قاری کوں دریافت نئیں کیتا۔ یا ممکن اے “احسن واگھا” صاحب دا ایہو اندیشه ای درست ہووے۔
“اکثرھا جاہیں تے علمیت جگاوݨ دی وادھو کوشش تھئ کھڑی اے۔۔۔ ٻس اے کہاݨیاں اِن تے انہاں بارے ساری چاہ، ساری اکسائٹمنٹ مُک ڳئی اے۔ کچھ ٻیا لکھسوں وت منڈھو”

iii

اونویں تاں سرائیکی کہاݨی دا آغاز ریکارڈ مطابق ‘تحسین سبائے والوی’ دی ‘شہید’ توں کیتا ویندے۔ پر ستر دے ݙھاکے اچ مسرت کلانچوی صاحبہ دی کہانیاں دی کتاب “اُچی دھرتی جھکا آسمان” قابل ذکر واقعہ اے۔ کہاݨی دے باب اچ ‘تحسین سبائے والوی’ توں ‘سجاد حیدر پرویز’ تئیں ستر اسی دا ݙھاکا روائتی اتے فارمولہ اسلوب دی کہاݨی بیان کریندے۔ جیہڑا اُردو وچ پاپولر حقیقت نگاری دے پچھانویں سچے واقعے طور پڑھیا دیندا ہا۔ یا وت ابراہیم بیگ صاحب دے بقول ایں روائتی اسلوب دا چوکٹھا ھا۔

“کھوئی کھوئی رہتی تھی ۔۔۔۔۔ نہی خوشی رہنے لگے”

ایندے باوجود سرائیکی کہاݨی دی اے نماݨی اتے نمہی ٹور ریکارڈ دی اہمیت کوں ضرور اجاگر کریندی ہے۔ جیندا آغاز “ایف ڈبلیو سکمپ” دی ‘ملتانی کہاݨیاں’ توں تھیا ہا۔ (جنہاں دا سرائیکی اچ وٹاندرا جناب شوکت مغل کیتے) اے کہاݨیاں توں ودھ ‘مقامات’ دی حیثیت رکھیندین ۔ مقامیاں دا بانی” ابن فارس” کوں مَنیا ویندے ۔ اوندا شاگرد ‘بدیع الزمان این فن دے عروج داویلا اے۔

نویس سرائیکی شارٹ سٹوری دا پہلا قابل قدر لکھاری ‘غلام حسن حیدرانی’ اے۔ سرائیکی اچ اوندی کہانی ، ‘خدا’ دی اوھا اہمیت ہے جیڑھی اردو وچ ‘پریم چند’ دی کہانی کفن کوں حاصل ہے۔

بلا شبہ اسی دے ڈھاکے دا آغاز کریندی اے ‘تھل کرن دریا’۔ یار ارشاد تونسوی دے بقول اے سرائیکی فکشن اچ عہد نامہ جدید دی حیثیت رکھدی اے ۔ اے او ویلا اے جݙݨ سرائیکی لوک سانجھ دے فورم تے روہی تھل دمان اپݨے بزرگ ملتان دے پچھانویں کٹھے آݨ تھیندن ۔ اتے “گنادھیا” دی دریافت سرائیکی نثر اچ ہک نواں درشن ݙیندی ہے ۔ ‘مزاحمت’ اتے “سنجاݨ” جیݙے سبھ توں اُتم رومانی تحرک ہَن ۔ ترقی پسند تحریک دے اثرات کوں اپݨے اندر جزب کریندا قومی وحدت دا اے ثقافتی پس منظر دور تئیں ݙیکھݨ دی صلاحیت کر گھندے۔ سرد جنگ دے خاتمے پچھوں مقامی ثقافتاں راہیں جیندا سبھ توں اتم میلان ‘مقامیت’ اے. سرائیکی ادب دا کینوس ڈھیر کشادہ اتے نواں کرݨ وچ سرائیکی لوک سانجھ اہم ثقافتی میل ہا۔ جہڑا اپݨے اندر سیاسی اثرات کوں جزب کرݨ توں نہی رک سڳدا مارشل لاء دا پچھواں ہٹݨ پچھوں جیندی اُݙیل ہُݨ ٻہوں واضح تھی آئی اے۔

نوے دا ڈھاکا سرائیکی فکشن دا نواں دور اے۔ جیندا آغاز وت منڈھوں “احسن واگھا” دی کہاݨی “آئی صورتوں سچا” کریندی اے ۔ ایندے نال نال “ویندی رت دی شام” (حفیظ خان ) اتے پلر پانی ( میاں نذیر احمد) وی زبان دی نرمی کوں شاعری دے قلب اچوں گزار گھندن ۔اے ملوک زبان ظفر لاشاری تے قیصر فریدی دی کہانی اچ وی موجود اے۔ ویہویں صدی دے ایں اخیری ڈھاکے وچ احسن واگھا دے نال نال ارشاد تونسوی ، عبداللہ عرفان، مزار خان، باسط بھٹی، غزالہ احمدانی، صابر چشتی توں علاوہ راقم دی کہاݨی وی ݙٹھی ونڄ سڳدی اے۔ کہاݨی در مستند تقابل اچ سرائیکی کہاݨی دی عمر بھانویں جو تھوڑی اے وت وی اکویہویں صدی اچ اے اوں “بہادری” نال قدم رکھ سکدی اے جیہڑا کہاݨی دا پہلا اہم حصہ ہوندے۔

“تھل کرن دریا” دا عمومی ماحول انہاں نظریاتی بحثاں اتے انقلابی سرگرمیاں دا اے جیڑھیاں ستر دے ڈھاکے اچ عام ھن ۔ ایندے اکثر ھا کردار وی اونویں
“Not Normal”
ان جیویں چیخوف، موپساں، گارشیا، آئزک باشویز توں علاوہ اردو وچ منٹو دی کہاݨی وچ انہاں دی بہتات اے۔ پر انہاں کرداراں دے “پاگل خانے دا شیکسپیر” دوستوفسکی کوں آکھیا ویندے۔ جیڑھا لٹریچر اچ اپݨے انہاں کرداراں پچھوں جدید نفسیات دا بانی اے۔ انقلاب، بغاوت اتے انسان دوستی دے خاہش مند اے کردار او منکرین ان جیہڑے اپݨی خودی دے اثبات اتے آئیڈلز دی تلاش اچ ٻہوں اندر تئیں کلہے ان۔ “تھل کرن دریا” خاص طور تے ایں کلہپ کوں دریافت کریندی اے۔
خودی دا اثبات کتھائیں “غرور” اتے “سرد مہری” کوں جنم ݙیندے۔ اتے ایہو موضوع اے “تھل کرن دریا” دی شاندار کہانی ” سواہ دے سیک” دا جیندے کردار اپݨے اپݨے کلھپ کوں دور کرݨ اچ لڳے راہندن گھلو فقیر ایں سانگے اڄاں مچ بکھا گھندے۔ مجلس جوڑ گھندے پر ہک انقلابی اے جیہڑا کتھائیں لک نئیں پیا سڳدا۔ ہر ویلے اوندے پچھوں سی آئی ڈی لڳی ودی اے۔ ہک اینجھا خوف جیڑا ریاست توں ودھ خود انقلاب دی اپݨی پیداوار ھا۔ ایندے ھیرو حسنی کوں رنگ، روپ، سوہݨپ، چھوہیر آپ دو چھکیندن پر ایندی حیثیت سواہ دے سیک وانگوں ٻہوں اندر کتھائیں
لکانویں اے بھانویں جو اے وت وی ‘سیاسی ورکر’ وانگوں برف دی سلھ اپݨی خودی دے اثبات اچ خطرناک حد تئیں اپݨے ادرش ہتھوں بے وس انقلابی اتے مجاہدانہ سرگرمیاں دا کلھپ ” تھل کرن دریا” وچ وی ٻہوں بھرواں اے۔۔ تھل کرن دریا دی زبان تروٹویں جملے، مکالمے نال خود کلامی رلا کے ٹردی اے بھلکہ اے خود کلامی اوں کلھیپ دا حصہ ہے۔ جیہڑا انہاں کہاݨیاں دا بنیادی مواد اے کلھیپ دی حالت اچ محبت دا کوئی چھپاکا تھوڑی دیر توازن آݨ بݨدے تاں،

“اندرو کوئی شے تخلیق والی کار جاگ پوندی اے اتے ہر شے توازن اچ آویندی اے۔ اے ٹرنگ اتھاں، پیڑھا اتھاں، تیں تونگ ایں چنڈ اچ۔ نکی دیاں چوݙھویں
دیاں کتاباں کتھاں؟ (تھل کرن دریا ۔ صفحہ 11)

پر عام لوکاں دے مقابلے اچ اے او خاص لوک ان جیہڑے اپݨے ادرش اتے مقصد توں علاوہ کہیں دے عاشق نئیں۔ محبت دی درشنی تھوڑی دیر انہاں کوں خوش کریندی اے پر اے “جیہیں کیہیں لوک نئیں ہوندے کملی” ( جیویں سواہ دے سیک دا ہک کردار اپݨی بھیݨ کوں آہدے) اپݨے پچھوں کہیں اُجاڑ آتے ویران ریلوے سیشن دی اُݙیل وانگوں اداسی چھوڑ ونجݨ آلی کہاݨی سواہ دے سیک وانگوں ای ہوندی اے ۔ جیڑھی اپݨے کرداراں دے کلیھپ کوں دریافت کریندی ہووے۔

حسنی وانگوں ہک ٻیا کردار سلیمہ بیگم وی اپݨے آئیڈل وی اپݨے آئیڈل دی گول اچ اینویں کلھا اے۔

“خجی دی چھاں نہ بُہارے پر اپݨے جاݨ ہئی سارے درختیں وچو سر کڈھویں۔ سلیمہ بیگم خجی دے مُنڈھ دی ٹیک ونڄ لڳی اے۔ جرمنی وچوں ولݨ توں باد وطن وچ محض اوندی جاگیر ھائی تے جاگیر وچ ایہا خڄی ہئی جیہڑی بلکل نہی بدلی”

(اولوں ۔۔۔ صفحہ نمبر 29)

انقلابی نظریاتی کلھیپ توں علاوہ “تھل کرن دریا” دا ݙوجھا خاص مواد ‘جنس’ دا اے ۔ مواد ‘موپساں’ اتے ‘منٹو’ توں ودھ کام سوتر دا مواد اے۔ ایں مواد دی سبھ توں وݙی مشکل اے ھے جو پتہ نئیں لڳدا “پورنوگرافی” کتھوں شرو تھیندی اے؟

“پھنڈر” کوں پڑھ کے البتہ ایہو جیہاں تاثر ابھردے جیویں غلام حسن حیدراݨی دی “خدا” یا “جیمر جوائس” دی ” آئلن” پڑھ کے ابھردے پریم چند دی کفن (اچھاڑ) وی ایہو جہیں تاثر نال بھرویں تخلیق ہے۔ “تھل کرن دریا” دے اپݨے لفظاں اچ اے کہاݨیاں رومانس، انقلاب تے تصوف دا رَلا إن اتے شاید ایہا ای انہاں دی سب توں وݙی مشکل اے۔