سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

سرائیکی وسیب کیتے بجٹ کیا ہوندے؟ ساݙی وسوں، لوکیں تے بھوئیں دی بھاگ تے تخت لہور کالی سیاہی پھریندے تے گُم گار کریندے۔ جتھاں کتھائیں اݨ- سُنڄاتیاں دی کوئی شاند ݙسے اوکوں مٹیندے تے کوئ ایرا-کُھرا وی نی چُھڑیندا۔ ساݙے کیتے بجٹ دا پھڑکا فنانس ڈاکیومنٹ دے سکیماں، ایلوکیشن، بلاکس کول ودھیک ہک سیاسی لکھت ہوندے جیڑھا ݙسیندے جو تخت لہور دی چڑھ اڳوں کون لتڑیندے تے کیڑھی وسوں تے لوک اوندے لو جی دار ہین۔ سرائیکی وسوں دے ٻالاں سکول ونڄݨے تے کیتلا پرھیں تئیں پندھ کرݨے، چھوریں کوں پڑھݨ لو کیتلے سہولیات ملݨین، ٻال جݨیندیاں مائیاں ہسپتال ویندیاں تئیں مر پووݨے تے کتھائیں سڑکاں تے ایکسیڈنٹ نال روز مریڄݨے اے سب پنجاب دا تخت اپݨے لیکھوں ساݙی قسمت لکھیسی۔ ساݙے لوکاں وچ کینسر جیھاں سلو وائلنس کون گُھلیندے ول ساکوں چُڑھدا مرݨ کیتے کون چھوڑ ݙیندے جو سُکھ دی موت وی نصیب نا تھیوے۔ تعلیم، روزگار سر دی چھت سب بنیادی انسانی حقوق تاں ہین پر اساں کیتلا پڑھنے، ساݙے کیتے کتنیاں یونیورسٹیاں ہوسین تے انہاں لو کتنے فنڈز ہوسین، ساݙی وسوں دے لوکیں پورے ملک اچ منڈیاں تے ٹکے مُل مزدوری تے لٹیڄݨے تے پردیس کٹیندے دم دم مریڄݨے ایندے سب فیصلے اوپریاں ہتھوں تھیندن۔ ایں سب نال  سرائیکی وسوں فوڈ باسکٹ ہووݨ پاروں سب دا ݙھݙ بھریندی ہے پر ایں ݙیݨ واتوں وسیب کیتے چھڑا بُکھ ہے، تریہہ ہے, کال ہے تے ہولے ہولے اندر گُھلدا زہر ہے جیڑھا ساکوں کھادی ویندے۔۔ ساݙی وسوں چاندی وَرگی کپاہ دے پُھل رہیندی ہے تے ساݙا ڄَٹ پردیس دیاں فیکٹریاں ونڄ ولا اپݨی رَت وہیندے جتھاں اوندی اپݨی کپاہ نال کپڑا پیا بݨدے۔ لوکیں دے ننگ لُکیندا اپݨی چِٹی ننگی بُکھ نی لُکا سڳدا۔۔ پنجاب بجٹ ساݙے کل تے اڄ دی اینجھی پوتھی ہے جیندے وچ سرائیکی کہیں لیکھے نی ہوندے تے fiscal/budgetary erasure دی ہک منظم  پالیسی ݙسدے۔ اِینہہ پاروں اے چھڑا سرائیکی وسیب دی ترقی کن ودھیک territorial justice دا سوال بݨدے جتھوں دے وسݨیک سیاست وچ ‘لوک’ وی سمجھے ویندن یا ٻس انتظامیہ دے کنٹرول دیاں بے جان شئیں ہین جیندی بھوئیں، پاݨیاں، دھن دولت دی لُٹ مار ہی مقصد ہے۔

پنجاب بجٹ اچ تھیندا کیا ہے؟ ڳالھ کوں کُھلیڄے تاں ن-لیگ پنجاب سرکار عثمان بزدار دور اچ تھئی سرائیکی وسیب کیتے رِنگ-فینسنگ جیندے مؤجب 35% پنجاب ڈیویلپمنٹ بجٹ سرائیکی وسیب تے لڳݨے، مکا-مٹا ݙتے۔۔ اینہہ پاروں جیڑھے وی تعلیم، صحت، روزگار، سڑکاں تے ڈیویلپمنٹ سکیمز آندن او پنجاب وائیڈ سکیمز دے کھو-کھاتے ہوندن جیکوں اساں ڳول نی سڳدے تے کوئی ایندی آئینی رکھ ہے۔۔ صوبہ بݨن پچھوں این-ایف-سی دے فارمولے مطابق ساݙا لگ بھگ 1500 ارب دا شئیر اپݨی جاہ، انہاں تاں ایہو رِنگ-فنسنگ آلی رکھ وی مُکا کیں ریکارڈ اچوں ہی جبری گمشدہ کر ݙتونیں۔ رِنگ-فینسنگ ہک طرانویں منوت وی ہئی جو تاریخی طور اینہہ وسیب کوں پسماندہ رکھا ڳئے تے تخت لہور اُسریندا ریہے۔ ایہہ کوئ معمولی بجٹ تبدیلی نیں، اساں ولدا اونہہ کنٹرول اچ ہئیں جیندے اچ ساکوں کوئ لبھت کوئینی۔ پسماندگی قدرتی نی ہوندی، پنجاب دے ماڑ اُسارݨ کیتے سرائیکی وسیب کوں غُربت دیاں چکیاں اچ پیٹھݨ تے لُٹ مار تے قبضہ کالونئیل دور توں اڄ تئیں ایندا حصہ ہے۔۔ سرائیکئیں تے وسیب دی سنجاݨ، تاریخ تے لکانویاں دے نال نال بجٹ تے بنیادی انسانی حقوق لو اقدامات دیاں سکیماں وچوں وی غائب کر ݙتا ویندے۔ اے وسوں چھڑا روہی تھل دیاں زمیناں تے قبضے، دمان کینسر دا زاہر گھولݨ تے راوے چوں کݨک کپاہ چاوݨ، پاݨیاں تے قبضے تے روہی وچ مال تے پالݨ ہار تے موت دی اکھ نال پنجاب کوں ݙسدے۔ باقی سمورا سرائیکی پنجاب بجٹ دے کھو-کھاتے نا کوئ لبھت تے نا پُچھ پرتیت۔

ایں واسطے ساݙا حق صرف شفافیت دا نئیں۔۔ ایہہ مطالبہ disclosure توں entitlement تئیں، package توں share تک، انتظامی ہمدردی توں آئینی صوبے دا ہے جیندے اچ کوئ تاں رکھ ہوسی۔

سرائیکی وسیب دے بجٹ کوں جے کر اینہہ ݙکھیڄے  تاں بجٹ دا سوال ایہ نئیں جو کِیتلا پیسہ رکھیا ڳئے یا کیتلا گھٹ ہے۔ سیاسی سوال اے ہے جو ہِک قوم، ہِک وسوں وسیب، ریاست دیاں انہاں اداریاں وچ کین٘ویں اَݨ-ݙٹھا( invisible )کیتا ویندے ڄیڑھے نمائندگی دا دعویٰ کریندن۔

Nancy Fraser دی ڳالھ — redistribution, recognition اَتے representation — ساݙے مسئلے کوں پدھرا کریندی ہے۔۔ اے نئیں جو سرائیکی وسیب کوں صرف وسائل دا منصفانہ حصہ نئیں ݙتا ویندا۔ اے سرائیکی وسیب دی ہِک تاریخی، لسانی تے ست دریاویں دی بھاگوند وسوں دی تل وتنی سنڄاݨ دی
اݨ-منوت (mis-recognition) نال گنڈھیل ہے۔۔ ایں وسوں کوں اُنہاں فورماں وچ نمائندگی وی نئیں ملدی جتھاں انہاں دی ترقی دے فیصلے تھیندن۔ ساݙے سکول، ہسپتال، سڑکاں، پاݨیاں، یونیورسٹیاں اَتے روزگار دے سٹرکچر ہِک اینڄے صوبائی مرکز دے چَک واتوں منصوبہ بند تھیندن ڄیہڑا “پنجاب” دے ناں تے الویندے تے پنجاب اندروں سرائیکی چوڑھیاں جَڳ اُدھرکیاں دی درجہ بندی اَتے تخت لہور دی مرکزیت کوں ٹیک ݙیندے۔۔
Marginalisation & powerlessness
ساݙی تݙ-طاقت ناں ہووݨ تے پچھوند ساݙا ورثہ نئیں۔۔ کوئ وی وسیب تݙاں کُھݙے لین لڳدے ڄݙاں اوں وسوں دے سانجھے جیوݨ دے فیصلے اوپری ڄاہ تے اوپریاں ہتھوں تھیندن۔۔ڄݙاں لوک اپݨی ترقی دیاں ترجیحات آپ طے نہ کر سڳن۔۔ڄݙاں او پروبھرے انتظامی مرکز اڳوں چھڑا درخواست گزار بݨ ریہہ ونڄن۔ تہوں سوال اے ہے جو ایہہ اختیار کیندے کول ہے جو او فیصلہ کرے ساݙے وسیب کوں کیہہ لوڑ ہے، او لوڑ کݙاں پوری تھیسی، اَتے ساݙا حصہ کݙاں روکیا، واپس کیتا، یا ٻئے پاسے موڑیا ونج سڳیندے۔۔

سرائیکی وسیب اونہہ ویلے تاں گݨتری اچ آ ویندے جݙاں آبادی گݨیندی ہے، ٹیکس اُگڑیندن، زمین دے ریکارڈ بݨدن، فصل دے مُل لڳدن۔ پر جیڑھے لوک اپݨی پچھ پرتیت کریندن جو ساکوں ݙسیا ونڄے کتنا بجٹ مختص تھئے، کیتلا بجٹ لڳے تے کیتلا ول ڳئے تاں پنجاب ریکارڈ کوں ایتلا دھندلا ݙیتے جو کوئ پچھ پرتیت وی نا تھی سڳے۔ ساکوں وی اپݨی آکھ وٹاوݨ دی لوڑ ہے۔۔ کئیں وسوں لوکیں دے اوندے اجتماعی شعور کوں مٹاوݨ تے چُپ کراوݨ دا کم کئی پرتیں اچ تھیندے۔۔ سرکاری پوتھیاں تاریخ دے ریکارڈ دے نالو نال اساں اپݨے وسائل تے اوندے خرچ وچوں وی غائب تے چُپ کرا ݙیتے ڳئیں ہئیں۔۔ایہہ silencing دا عمل ٻہوں ݙونگھا کم کریندے۔۔ جیڑھے سرکار ساݙے حساب کتاب رکھ سڳدی ہے تاں اساں وی کوئ پچھ پرتیت کروں جو کوئ پچھݨ والا ہم تئیں وے کنوں۔

سیاست اونہہ ویلے ہی ٹُرسی جݙاں قوم اینہہ تھوپی ڳئی چُپ دے انکار وچوں الاوݨی تھیسی۔۔ اپݨے حصے دی ڳالھ ٹوریسی جیندا حصہ سمجھیا ہی نئیں ویندا۔ جو ساݙا وسیب پنجاب دے جبر ݙݙھپ تے کالونئیل طور طریقیاں دی کٹھئیل وسوں ہے۔ اپݨی ہوند اپݨی سنڄاݨ دی ولدی الاوݨی تے اپݨے وسائل تے اپݨے لوک راج دی ڳالھ سب گنڈھیل ہین۔