سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

مزاحمت کہیں احتجاج یا اُچئیں اوازیں، کہیں شور دا ناں نئیں بھلکہ اے کہیں خموش، چُپ چُپاتے، بے ترتیب، اݨ-ڳجھے عمل دا ناں وی تھی سڳدی ء۔ اوں عمل دا ناں جیندی اواز کہیں احتجاج، کہیں نعرے کنیں ٻہوں اُچیچی، ٻہوں بھرویں، ٻہوں نوبل وی تھی سڳدی ء۔ کولونئل طاقتاں آپݨے اندر دے ݙر تے فکر کوں لکاوݨ کیتے (فرائیڈ دے شبدیں وچ defiance mechanism) نال علم/وِدیا کوں پاور بݨا کیں اوندا سہارا گھندین۔ آپݨے تسلط ءچ آندے گروہیں دی کہیں stereotype نال tagging کر کیں انھیں کوں other تے خود کوں us بݨیندئن تے اہدئن تہاݙی زبان تے تہاݙا کلچر وحشی تے غیر مہذب ء، تساکوں مہذب تھیوݨ سانگے ساݙی mimicry کرݨی پوسی۔ ایں نقل کرݨ دے بعد تساں other دے بجاۓ recognizable other تھی ویسو۔ ایں کیتے تہاکوں ساݙیاں زباناں سِکھݨیاں پوسن، ساݙی بائبل پڑھݨی پوسی، ساݙا کلچر اپناوݨاں پوسی۔ فرائیڈ موجب اے انھیں دا اندرلا بھئے، ݙر ھ جیکوں، جیویں اتو ݙسائم کہ وِدیا دی پاور نال، ڈیفنڈ کرݨ دی کوشش کریندن۔ ایں علمی manipuation دے بعد کولونائزڈ کولونائزر دے ایں حکم اڳو ہتھیار نئیں چیندا، کوئی insurgence یا armed rebellion نئیں کریندا۔ چُپ چپاتیں کولونائزر دی بھاشا سِکھدے لیکن اوندا لہجہ، اوندی ٹون کولونائزر جھئیں نئیں ہوندی۔ ولا کولونائزر اہدے؛ “You are almost the same but not quite”. اے not quite کولونائزڈ دا کوئی جرم یا فالٹ نئیں اے اوندی چُپ چپاتی مزاحمت ء۔ اے ہومی کے بھابھا دے موجب in-between جاہ ھ، کوئی third space ھ۔ اے third space ٻہوں تخلیقی ہوندی ء۔ اتھاں نواں کلچر، نویں سنڄاݨ پیدا تھیندی ء، نویں سیاست ٹردی ء۔
1857 دی جنگ آزادی دے دوران اُبھے ہندوستان ءچ ہک تحریک چلی جیکوں بعد ءچ “چَپاتی تحریک” دا ناں ݙتا ڳئے۔ ہک چوکیدار ٻئے پِنڈ/دیہات دے چوکیدار کوں ݙو یا چار روٹیاں ݙیندے تے اہدے چار چپاتیاں خود بݨا کیں اڳلے پِنڈ دے چوکیدار تک پُڄا ݙے۔ اتھاؤ اے تحریک ٹُر پوندی ء۔ ایویں کریندیں کریندیں اے چَپاتیاں فرخ آباد کیں گُرگاؤں تک ہکڑی رات ءچ تقریباً 300 کلو میٹرز دا پندھ کر ویندین۔ اوں وقت دے برطانوی آفیسرز ششدر ہَن کہ اے تھیندا کیا پئے آخر! او سمجیندے رہ ڳئے کہ شئید روٹئیں وچ کوئی ڳُجھا سنیہا یا کوئی بارودی پاؤڈر ھ۔ لیکن جونہی روٹی کوں ݙیہدے ہَن تاں لڳدا ہا کہ ایں روٹی وچ اٹے تے پاݨی دے بنیادی ایلیمنٹس دے علاوہ کجھ کئینی۔ ایں چپ چپاتی تے اݨ-ڳُجھی موومنٹ نے برطانیہ سرکار کوں ولا ولا سوچݨ تیں مجبور کیتے کہ؛
ایندا لیڈر کون ھ؟
اے کہیں مصیبت دی نشان دہی ھ؟
ایندا ڳُجھا سنیہا کیا ھ؟
ایں “چَپاتی موومنٹ” دے ٻہوں سارے اݨ-ڳُجھے راز کھولݨ دی کوشش کیتی ڳئی ء جیویں کہ روٹی “نمک حلالی” دا کوئی سنیہا ہا یا شئید برطانوی اہل-کاریں دی انڈیا وچ انڈین رِیتیں یا کلچر دی کیتی ڳئی پامالی، جیویں اُنھیں دے سؤر تے ڳاں دے ماس کھاوݨ دے خلاف انڈیئنز دی کوئی بغاوت یا وت ہندوستانئیں دا کہیں کٹھ/اتحاد دا سندیس ہا۔ لیکن ایندی اصل پاڑھ شئید اڄ تک کوئی نئیں ڳول سڳا۔ اے اڄ تک mystery ھ۔
انگلش ناولسٹ Joseph Conrad دے ناول Heart of Darkness ءچ ہک تکڑا کردار kurtz جیرھا imperial power دا paragon ھ، دے مونہوں مرݨ ویلھے “The Horror, The Horror” دے شبد نکلدن۔ اوندا دیہانت دریاۓ کانگو وچ ہک بھاپ آلے ٻیڑے تیں تھیندے۔ کُرٹز دی محبوبہ جیرھی لندن ہوندی ء جیرھے ایں ناول دے کاتھی/narrator کولو پُچھدی ء کہ کُرٹز دے چھیکڑی شبد کیا ہَن؟ مارلو، کُرٹز دی محبوبہ دی دل-رکھݨی کیتے اہدے اوندے مونہوں چھیکڑی لوظ “تیݙا ناں” ہئی۔
اے کوڑ ہک چپ چپاتی مزاحمت ھ کہ کولونائزر، کولونائزڈ خطیں وچ آپݨی کِھنڈائی وحشت کوں سُݨݨ دا حونصلہ نئیں رکھدا۔ لہذا ایں کولونائزڈ horror کوں ناول دا کاتھی/narrator “نام نہاد مہذب” کولونائزر دے اڳو رومانس ءچ یا sugar-coated words ءچ وٹا ݙیندے۔
اُنھویویں صدی دے بنگال ءچ برطانوی مشنری نے مذہب دے ذریعے آپݨی اتھارٹی ٹھہاوݨ سانگے بائبل کوں جاہ جاہ کِھنڈاۓ پُنڈاۓ۔ جیرھے ویلھے بائبل جَنتا دے ہتھیں لڳی تاں انھیں ایندی ٹریٹمنٹ مشنری دے عزم دے اُپٹھ کیتی۔ دکانداریں ایکوں wrapper بݨا ݙتے۔ گھریں ڳئی تاں لوکیں ایکوں سِتر کیتے کوئی decorative piece بݨا ݙتے۔ لوکیں مشنری کولو بائبل گھن تاں گھدی ہئی لیکن اوندا ورتا آپݨی مرضی دا کریندے ہَن۔ اے کہیں اتھارٹی کوں قبول نہ کرݨ دی اݨ-چِتی کوشش ہئی۔
بنگال دا ہی ہک واقعہ ھ کہ ہک وݨ ہیٹھ چار پنج سو ہندوستانی کٹھے ہَن۔ انھیں ساریں دے ہتھیں بائبل ہئی۔ ہک ہندوستانی مشنری آنند مسیح اُتھو لنگھدا پیا ہا کہ اوں ݙٹھے لوکیں دے ہتھ بائبل ھ، اوکوں بے پناہ خوشی تھئی کہ لوک ہُݨ راہِ راست تیں آ ڳئن۔ او لوکیں دے نیڑے تھی ڳیا پُچھُس؛ اے کیا پڑھدے پئے وے؟ انھیں ولدا ݙتا اے بائبل ء۔ اوں ول سوال کیتا، اے کتاب کتھو آندی وے تاں لوکیں جواب ݙتا کہ اسمانوں کوئی فرشتہ لتھے اوہو ایہا کتاب ساکوں ساݙے ہتھیں ݙے ڳئے۔ آنند کوں ترسلا نہ تھیا۔ اوں نے پادری ہووݨ دی وجہ کیں لوکیں کوں rectify کرݨ ضروری سمجھیا۔ اوں اُنھیں کوں ݙساۓ بھئی اے تاں مہذب گوریں دی کتاب ء۔ لوکیں رد عمل ݙتا کہ بھئی اینجھی چنڳی کتاب انھیں گوریں دی نئیں تھی سڳدی کہ اے گورے تاں ڳاں تے سؤر دا ماس کھاندن۔ ایں ردِ عمل دی پرکھ کریجے تاں پتہ لڳدے، لوکیں بائبل کوں قبول تاں کر گھدا ہا لیکن گوریں دی اتھارٹی انھیں کوں کہیں صورت قبول کئینا ہئی۔ ایکوں ہومی کے بھابھا دی اکھ نال ݙیکھوں تاں آکھ سڳدے ہیں colonized ٻہوں جاہیں تیں colonizer دی mimicry تاں کریندے لیکن colonizer دے آبجیکٹ دے معانی وٹا کیں آپݨا رنگ، آپݨے معانی، آپݨا چولا پوا ݙیندے۔
ای ایم فورسٹر E.M. Forster دے ناول A Passage to India دی Marabar Caves وچ جیرھا بندہ جو کجھ وی الاوے تاں غاراں آپݨی echo نال انھیں تمام تر ڳالھیں کوں “Boum” بݨا ݙیندین۔ اے boum دراصل پڑݙو/echo ھ، ایں طرحویں اے بے معانی اواز ء۔ ایکوں decode کریجے تاں پتہ لڳدے کہ کولونائزر آپݨی اتھارٹی نال جیرھی شے کوں جو وی معانی ݙیوے کولونائزڈ اوں شے کوں تاں قبول کر گھندے لیکن اوں شے دے authoritative معانی قبول نئیں کریندا تے ایکوں انھیں Marabar Caves دی ایں boum نال وٹا ݙیندے۔ کولونائزڈ دی ایہا مزاحمت ھ۔
گاندھی جی 1942 ءچ Quit India Movement نال انگریز کنیں اوندے ونڄݨ دی ڈیمانڈ کریندا ودا ہا، انگریز ہالی آپݨے اقتدار دے لمباݨ دے موڈ ءچ ہا۔ گاندھی جی آکھیے اچھا تساں نیوے ویندے تاں میں خود کوں بُکھا رکھساں۔ گاندھی جی نے بُکھ-ہڑتال شروع کر ݙتی۔ گاندھی جی دی ایہا بُکھ، ایہا چُپ کولونائزر دے حق ءچ ݙر تے بھئے پیدا کریندی ڳئی، اگرچہ ایندا نتیجہ جلدی ناہ نِکھتھا لیکن کجھ مہینیں بعد ہی برطانیہ سرکار کوں صاف نظر آوݨ پئے ڳیا ہا کہ اوندا اقتدار ہُݨ unsustainable ھ۔ فرانس دا فلسفی رولاں بارتھ اہدے freedom zone ہمیشاں outside the sentence ہوندے۔ بارتھ دی ایں ڳالھ کوں اگر decode کروں تاں پتہ لڳدے کہ اکثر لاؤڈ وائس ءچ یا بلند بانگ احتجاج ءچ او تݙ کئینی ہوندی جیرھی چپ چپاتی مزاحمت ءچ ہوندی ء۔ مولانا رومی دا ہک شعر چیتے آندا پئے

سکوت در زبانِ خداست
ھر چیز دیگرے یک ترجمہء ضعیف است

جیرھے ویلھے کوئی تبدیلی یا کوئی دنگا فساد یا کوئی بغاوت ٻاہرو سِر کڈھدی اے انھیں کوں انھائیں خموش، اݨ-ڳُجھیں، اݨ-ستھئیں مزاحمتیں دی تݙ ہوندی ء۔ جیویں برمنگھم دے 1985 دے دنگیں فساد تیں بݨائی ڳئی فلم Handsworth Songs وچ ہک سیاہ فام تریمت کولو ہک صحافی دنگیں دی وجہ پُچھدے تاں او اہدی ء کہ

There are no stories in the riots, only the ghosts of other stories

کہیں پولیٹیکل چینج یا کہیں دنگے پِچھو انھیں خموش، بے ترتیب، اݨ-ڳُجھیں مزاحمتیں دا کوئی نہ کوئی تسلسل ہوندے۔ پولیٹیکل چینج گھن آنݨ دی agency چھڑا ستھیے/منظم احتجاجی نعریں وچ لُکی نئیں ہوندی بھلکہ اے چُپ چُپاتیاں، اݨ-ڳُجھیاں، بے معانی مزاحمتاں زیادہ تکڑا کردار ادا کریندین۔