سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

دیوانِ فرید وچ ترائے کافیاں (66, 67, 68) نالو نال کھڑن تے اُنہیں وچ ہک شَبد “سانگ” سانجھا ہے۔ کافی 66 تے کافی 67 دے ہر بند دا مُکیوا ایں شَبد “سانگ” تے آن تھیندے۔ کافی 68 دے پیلھے بند دا قافیہ وی سانگ بݨدے۔ اے لکھت اَنہیں ترائے کافیں کوں ایں ہک شَبد “سانگ” سانگے پڑھݨ سمجھݨ دا ہک ترلا ہے۔ اےکم پیلھوں ٻولی یا بھاشا دی ڳول پھرول تے وَت آپ فرید دی آتم اکھ نال کریسوں ۔

سَبھ توں پیلھوں فریدݨ سئیں دی ڄاݨ کاری سانگے کُجھ ڳالھ تھی ونڄے۔ فرید کلاسیکی ڈھنگ دے عالم ہَن، قرآن، تفسیرتے فارسی استادیں دے پڑھے ہوئے ۔ ریت روایت اُنہیں کوں سَت ٻولیں دا شاعر ݙَسیندی ہے۔ انہاں دی ڄاݨ کاری تے گیان چھڑا اسلامی علوم تائیں نئیں رُکدا۔ آپݨے ویلھے دا ہندی پاسا وی ہمیش اُنہیں دی چیتے کاری وچ رَیہے۔ ویدانت دے شَبد، جوڳ دیاں رَمزاں، سنسکرت دی مُوڑی، سَبھے اُنہاں کول ہَن۔ ایندی گواہی اُنہیں دے آپݨی ہیٹھلی لائن وچ مِلدی ہے۔

تینوں گیت گرنتھ تے بید کہوں

تینوں گیان کہوں اَگیان کہوں

جیڑھا بندہ رَب دے ناویں وچ بید کوں وی ڳݨدا ہووے، او گیان اَگیان، نرڳݨ سرڳݨ سَبھیں وچ وَسدے۔ فرید جے چاہندا تاں درباریں کیتے فارسی یا شہری بابوئیں کیتے اردو وچ لکھدا۔ پر اوں آپݨی سبھ توں ݙونگھی ڳالھ روہی واسیں دی ماء ٻولی سرائیکی وچ کیتی۔

شَبد “سانگ” تے اوندے وَکھرپ

کہیں وی سرائیکی ٻولی دے ڄاݨوں سنڄاݨوں کنیں پچھو جو سانگ دا کیا مطلب ہے تاں کئی وَلدے آسن ۔ سانگ ہک ڳنڈھ ہے، جوڑ ہے، سانگا ہے جیڑھا لوکیں کوں آپت وچ جُڑیندے، پَرنیوے کریندے۔ ایندے وچوں ساݙی ٻول چال دا آکھاݨ نکھتے جیویں “کیں سانگے”، مطلب کیں کیتے، کیندی خاطر۔ سانگ دا ٻیا مطلب ہکو سَنواں ہووݨ، کہیں مثال وانگ ہووݨ وی ہے۔ اینویں سانگ ناٹک دے بھیس آلا “سوانگ” وی ہے تے سانگ لوہے دی برچھی وی ہے۔ اے شَبداڄاں تائیں ساݙے وچ ٹردا پھردا وَدے۔ سخی سرور ویندے زیارتیں دے ٹولے اَڄ وی سَنگ یا سَنگھ سݙیندن۔

اَڄوکی فیلالوجی ساکوں ݙسیندی ہے جو ہک نکا جیہاں اَلا ایتلا بار کیویں چا سڳدے۔ اے “سانگ” چھڑا ہک شَبد نئیں ۔ اے وکھو وکھ کئی پراݨے شِبد ہن جیڑھے انجو انج مُنڈھیں پاڑیں کنوں نکھتے ہوئن جنہیں کوں ساݙے وسیب وچ الا ٻول دے وٹاندریں نال گِھسکا کنیں ہکو روپ ݙے ݙتا ڳئے۔ سر رالف ٹرنر دی سنسکرت ڈکشنری اِنہیں انجو انج شَبدیں دی ݙس ݙیندی ہے ۔ ڳنڈھ تے سنگت والا شَبد سنسکرت دے “سَنگَ” کنوں نکھتے، پراݨیں پوتھیں وچ ایندا اَرتھ چِنبڑݨ ، جُڑݨ تے سنگت ہے۔

ساݙا سرائیکی دا شِبد “سانگے” گرائمر راہیں” ہک “پوسٹ پوزیشن” دا کم کریندے تے ایندی گِھسی ہوئی نشانی ہے۔اینویں سانگ کہیں مثال تے بھیس کیتے وی ورتیندے جیڑھا شبد “سَمانگَ” توں نِکھتے۔ اے پورے پچادھی اُبھے ہند سندھ وچ ورتیجݨ آلے شَبد “ سوانگ” دا مُندھ ہے ۔ سانگ برچھی دے سینس وچ وی ورتیندے۔ اے سبھ توں اولڑا شِبد ہے۔ ٹرنر اینکوں “شَنکُو” کنیں نکھتا ݙسیندے پر نال نال او ہک سوالیہ نشان وی چھوڑ ویندے ڈاکٹر احسن واگھا آپݨے سرائیکی سنسکرت رجسٹر وچ برچھی آلے سانگ کوں سنسکرت دے شَنکُو نال جُڑیندن تے اوندے دریگھے الف کوں سرائیکی دی آپݨی اَلا ٻول دی ریت دا کارݨ ݙسیندن.

ٻولی آپݨی “جنس ” آپ ڄاݨوں ہے

ہُݨ او ڳالھ جیندے اُتیں اے ساری پڑھت کھڑی ہے جینکوں ہر سرائیکی ٻولݨ آلا آپ خوردہ پرکھ سڳدے۔ ایں ہکو سَنویں ݙسݨ آلے شَبد “سانگ” دے انجو انج ہووݨ دی شاند چَھڑی اِنہیں دے وکھرے اَرتھ کنیں نئیں مِلدی۔ ایندی ڄاݨ پچھاݨ انہیں دے ڳانڈھویں“جینڈر یا جنس” نال وی تھیندی ہے۔ برچھی آلا سانگ مؤنث ہے۔ ڳنڈھ، سنگت تے بھیس آلے سانگ مذکر ہن۔ فرید اِیں وکھرپ کوں قائم رکھدے۔ فرید دا آپݨیں کافیں وچ مؤنث سانگ ( برچھی) دا ہک پکا ٹھکا ورتارا ہے۔اے سانگ مارو جو ہے

لڳی تانگھ پنل دی سانگ

پنل دی تانگھ دی برچھی لڳ ڳئی۔ ٻئی جاہ “سُونڄے سینے سِک دی سانگ لڳی”۔ اینویں فرید کیتے مذکر ڳنڈھ آلا سانگ وچھوڑے دا روپ گھن گھندے۔

وصل دے سانگے ترٹڑے

ملاپ دیاں تندوں ترٹ ڳئین۔ اینویں بھیس دی آپݨی کرت ہے جو او رَچایا رَسایا ویندے۔

شاہ منصور چڑھائیو سولی

مستی سانگ رسایا

برچھی، ڳنڈھ، بھیس، اے سَبھو ہک شریر وچ ترائے اَنج شِبد ہن۔اینویں دیوان دی ٻولی انہیں شَبدیں دے مذکر یا مؤنث ہووݨ دی چُپ چپاتی گواہی ݙیندی ہے جو ہݨ کیڑھا حاضر ہے۔ اے کہیں کاتب دی گھڑت یا ایجاد نئیں اے ٻولی دا آپݨا درشن ہے ۔

ݙو کافیاں، ہک دلڑی

کافی 66 تے 67 کوں کھولو تے ݙیکھو جو فرید ایں نال کیا اُسارے۔ ݙوھیں کافیاں عین ہکی لائن نال شروع تھیندن۔

ماݙی دلڑی اڑی

میݙی دلڑی پھَس اَڑ ڳئی ہے۔ ہکو گھاؤ ہے پر اوندا ݙو واری ہُوکا ہے۔ وت ݙوھیں کافیاں ہک نکے شَبد “سانگ” دی جنس نال وکھ تھی ویندن۔ کافی 66 وچ سانگ مؤنث دا روپ گھندی ہے تے اوندی ردیف برچھی ہے۔

ماݙی دلڑی اڑی

ہوت پنل دی سانگ

میݙی دلڑی ہوت پنل دی برچھی تے پَھس اَڑ ڳئی ہے۔ ایں کافی وچ ہر بند ہک برچھی ڄاپدے ۔ پریم دی سِک دی برچھی، جیندے سانگے خویش قبیلہ چھوڑیا ویندے۔ حسنِ ازل دا تیر جیندے اڳوں مجازی عشق وِسر ویندے تے چھیکڑ تے آپ مارو تھل دی برچھی۔

تانگھ فریدکوں رولدی

مارو تھل دی سانگ

تانگھ فرید کوں رولیندی ہے تے مارو تھل آپ برچھی بݨ ویندے۔ایں ساری کافی نمبر 66 وچ ہکو بند مُذکر تھیندے تے او بھیس دا روپ گھن ویندے۔

رڳ رڳ زلف دے پیچڑے

ناگ اجل دے سانگ

کافی 67 مذکر نال وَلدا ݙیندی ہے۔ اوہو پھَسی دلڑی ہے پر ہݨ ردیف ڳنڈھ ہے، نال ہووݨ ہے۔

یار سجݨ دے سانگ؛ روہی دے ہر ون دے سانگ؛ مَن موھن دے سانگ

چھیویں بند وچ بھیس وَل وَلدے۔

وقت ضعیف ٻُڈھیپڑے

سَن جوبھن دے سانگ

اِتھاں ٻُڈھیپا جوانی دا سوانگ رچائی کھڑے۔

اے ݙو کافیاں ہَن، اِے ہکو سَنویں لائن نال بَکھدن تے ردیف وچ چھڑا ہک اَکھر دا پھیر ہے۔انہیں وچ پریم برچھی وی ہے جیڑھی ہاں وچ پروئی کھڑی ہے تے پریم ڳنڈھ وی ہے جیڑھی دلیں کوں آپت وچ ٻدھیندی جوڑیندی ہے۔ فرید انہیں ݙو کافیں کوں ݙو پَنی تصویر وانگوں لکھے تے انہیں دے وچالے سنڄاݨ پچھاݨ کیتے جنس کوں لڑکا ݙتے۔

وت کافی 68 ایں راند کوں مُکیندی ہے۔ او وچھوڑے دے سوال نال کُھلدی ہے۔

میکوں کلہڑا چھوڑ تے

ویندیں کیندے سانگ

میکوں کلہڑا چھوڑ تے کیں دے سانگے، کیں دی سنگت وچ ویندا پئیں۔ جواب وچ ہک واری وت برچھی ہے۔

قطرہ محض ترس نہ آیو

لایو ہجر دی سانگ

اِتھاں کہیں رحم یا ترس مُتوں ہجر دی برچھی چل ڳئی ہے۔ ایں کافی دے پیلھے بند پچھوں وت شَبد سانگ آپ ٹوٹے پاڑے تھی ویندے۔ قافیہ آپݨے ہمجولی شَبدیں نال میل کریندے۔ ٻلانگ، تانگ، بانگ، ݙانگ، وانگ،۔ ایں کھنڈرپ وچالے فنا تھئے پریمی دا آس اُمید نال رنگیا سَݙا ریہہ ویندے۔

تھل مارو دا پینڈا سارا

تھیسم ہک ٻلانگ

مارو تھل دا سارا پینڈا میݙے کیتے ہک ٻلانگ تھی ویسی۔

ہک شریر ، کئی روپ

فرید دا گیان وحدت الوجود تے ویدانت ہا۔ اونکوں جہان دے اݨ ڳݨت مُکھ مُہاندریں پچھوں ہکو مُکھ مہاندرا ݙسدا ہائی۔ او اے سبھے بھیس اینویں پَیندے ہائن جیویں جو او کہیں ناٹک آلا روپ ہوون۔ ہݨ سوچو جو اے کافیاں سُݨݨ آلا اصل وچ کیا ہَنڈیندے۔ کافی ڳائی ویندی ہے؛ ردیف ہر بند دے چھیکڑ تے ہکے سُر پاسیوں وَلدی ہے۔ سنگیت ݙسیندے جو اے اوہو ہکو شَبد ہے۔ اَرتھ تے اوندے ہیٹھوں ٻولی دی سِتریج ݙسیندی ہے جو اے انجو انج تے وَکھرے شَبد ہِن۔ ہک شریر ہے پر او کئی رنگ روپ وچ بَکھدے۔اتھاں ردیف فرید دی “وحدت کثرت “ دے گیان دا چھڑا بیان نئیں ۔ اے سُݨݨ آلے دے کنیں وچ شوکدی پھوکدی ہے ۔

ایندے وچ ٻئی لُکی ہوئی ݙونگھی ڳالھ وی ہے۔ ٻولی دا عالم ڄاݨد ے جو اے سروں انجو انج تے وکھرے شَبد ہِن پر سُݨن آلا ہک شٻد دے کئی رنگ روپ ݙیہدے سُݨدے۔ ایں شعر دے جہان وچ سادہ سُݨݨ آلا وَدھ سَچ سُݨدے۔ او اوہا “ہک ہک اے” دا اَلا سُݨدے جیندے کیتے اے بند جوڑے ڳئین۔

جے نِجھا کنیں پڑھسو سݨسو تاں اے سبھ تساکوں ہک پریم کہاݨی ڄاپسی جیڑھے ہک اِلا سانگے جوڑی ٻدھی ڳئی ہے۔ ایندے وچ دَلڑی برچھی وچ پروتی کھڑی ہے تے برچھی وَل وَل لڳدی ہے۔ وَت اوہا دلڑی یار نال، وطن نال تے بھیس بدلے محبوب نال ڳنڈھی ہوئی ہے۔۔ بند بند وچ اے سانگ کݙاھیں برچھی، کݙاھیں ڳنڈھ تے کݙاھیں سوانگ ٻݨدے تے چھیکڑ وچ شَبد نرا آپݨے اَلا وچ اینویں گُھل ویندے جیویں عاشق آپݨے محبوب وچ گُھلدے۔

پاݨنِییَ شِکشا وچ لکھیا ہوئے: “ ورݨودہ پراہر، نپݨں تں نبودھت”۔ مطلب “ اَلا ٻول دے ڄاݨوں ایں آکھدن، اُنہیں کوں دھیان نال سݨو ٻُجھو”۔ میں آکھساں جو فرید کوں وی دل دے کنیں نال پورے دھیان گیان نال سُݨیجے تݙاں اوندی ٻجھارت سمجھ آندی ہے