سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

تحریر: ساحل لاشاری

بندے دی زمین، زبان تے عزت اوندے کیتے ہب شئے ہوندی ہے، دنیا جہان دی ہر شئے توں ودھ مقدس۔ انسان جِیندے جی انہاں ترے شئیں دی حفاظت کرن اپݨا پہلا فرض سمجھیندے۔ ناروے دے سامِی لوکاں تے کینیڈا دیاں پہلے آدی واس قوماں دی کہاݨی اینھ زمین، زبان تے عزت نال جُڑی ہوئی ہے۔ شروع وچ ݙونہاں نال ظلم دی ہکو جئیں داستان لکھی ڳئی۔

سامی ناروے، سویڈن، فِن لینڈ دے اُتری علاقے دے پہلے دھرتی واس ہِن۔ انہاں دا کم رینڈئیر (Reindeer) پالݨ اتے مچھی دا شکار ہئی۔ رینڈئیر او ہَرݨ ہے جہڑا ناروے، فِن لینڈ، سائبیریا اتے کینیڈا دے برفیلے علاقیاں اچ راہندے۔ سن 1900 توں 1970 تائیں ناروے دی پالیسی fornorsking ہئی، یعنی انہاں سامی لوکاں کوں نارویائی بݨاؤ۔ ناروے وچ سامِیاں کوں “پچھوکڑ یا جانگلی” آکھ کے انہاں دی زبان سکولاں وچ بند کر ݙتی ڳئی تے انہاں دے دریاواں تے پن بجلی دے وݙے وݙے ڈیم بݨا کے چراگاہاں ٻوڑ ݙتیاں ڳئیاں۔

کینیڈا وچ وی ایہو کجھ تھیا۔ اے کہاݨی کینیڈا دے موہاک قبیلے دی ہے۔ اے قبیلہ کینیڈا دے ہوڈینوشونی (Haudenosaunee) یعنی “لمبے گھر آلے لوکاں” دیاں چھی قوماں اچوں ہک ہا۔ انہاں دا علاقہ کینیڈا دے کیوبک تے انٹاریو وچ ہے۔ 150 سال توں انہاں موہاک قبیلے دے ٻالاں کوں ماں پیو کولوں کھس کے دور پرے دے ریزیڈنشل سکولیں وچ ڈھک ݙتا ویندا ہئی، جتھاں مقصد صرف اے ہئی جو انہاں دا کلچر، انہاں دی زبان ختم تھی ونڄے۔ انڈین ایکٹ 1876 دے تحت قانون وچ لکھ ݙتا ڳیا جو اے لوک خود فیصلہ کرݨ دے قابل کائنی، ریاست ای انہاں دی سرپرست ہے۔ تے جݙاں زمین دے ہیٹھوں تیل، سونا، تانبا نکلیا تاں زمین وی انہاں کولوں گھن گھدی ڳئی۔

ظلم دی رات ہمیش نئیں راہندی۔ ناروے وچ 1979 دا سال فیصلہ ساز ہئی جݙاں سرکار نے سامِیاں دے سب توں وڈے دریا تے ایلٹا ڈیم بݨاوݨ دا اعلان کیتا۔ سامِی نوجواناں اتے تریمتیں ناروے دے دارالحکومت اوسلو دے سامݨے بھُک ہڑتال کیتی، خیمے لائے، پولیس دیاں گرفتاریاں بھُگتیاں تے ماراں جھلیاں، پر دنیا کوں ݙسایا جو اساں وی جیندی قوم ہئیں۔
وقت بدلا، سامیاں دی مزاحمت رنگ ݙکھایا تے ناروے دی حکومت کوں سامِیاں دے مطالبات کوں مݨا پیا۔ حکومت دباؤ دی وجہ توں سامی حقوق کمیشن 1980 بݨایا۔ کمیشن آکھیا: “سامِیاں دے نال ناانصافی تھئی ہے”۔

1987 وچ ناروے وچ دنیا دی پہلی سامِی پارلیمنٹ بݨی۔ اے پارلیمنٹ تعلیم، زبان، ثقافت تے چراگاہاں دے قانون خود بݨیندی ہے۔

سب توں وݙا انعام ہئی فن مارک ایکٹ 2005۔ ناروے دے 46 ہزار مربع کلومیٹر رقبے یعنی پورے فن مارک صوبے دی زمین دا مالک “فن مارک اسٹیٹ” کوں بݨا ݙتا ڳیا۔ ایں بورڈ دے 50 فیصد ممبر سامِی ہن۔ مطلب زمین دا فیصلہ ہݨ سامِی خود کریسن۔

کینیڈا وچ وی 1990 دے اوکا کرائسس سب کجھ بدل ݙتا۔ جݙاں حکومت نے موہاک قبیلے دے مقدس قبرستان دی زمین تے گالف کورس بݨاوݨ دا اعلان کیتا تاں 78 ݙینہہ تئیں فوج نال محاذ لڳا رہیا۔ اے ٹکراؤ اسان کائنا ہن۔ انہاں کوں وی جیلاں، مقدمے، الزام سب کجھ بھُگتݨا پیا۔ پر اے ایہو لمحہ ہئی جتھاں ریاست ہتھیار سٹݨ تے مجبور تھی ڳئی۔

کینیڈا نے وی 1982 اچ اپݨے آئین وچ سیکشن 35 شامل کر کے مقامی لوکاں دے حقوق کوں قانونی تحفظ ݙتا۔ 1999 وچ انوئٹ لوکاں کوں انہاں دا اپݨا علاقہ نوناوُٹ ݙتا ڳیا جتھاں انہاں دی اپݨی حکومت ہے۔

2015 اچ ٹرتھ اینڈ ری کنسلی ایشن دی رپورٹ دے بعد وزیراعظم پارلیمنٹ وچ کھڑ کے پوری قوم کولہوں معافی وی منگی۔ ہݨ قانون اے ہے جو جتھاں وی کوئی کان یا تیل دا منصوبہ لڳسی، کمپنی کوں پہلے اوں علاقے دے مقامی لوکاں نال امپیکٹ بینیفٹ اگریمنٹ کرݨے پوسن، انہاں کوں رائلٹی تے روزگار ݙیوݨا پوسے۔

اے سفر 100 سال دا ہئی۔ اے سفر ظلم، جبر اتے صبر دا سفر ہئی۔ اے ݙسیدے جو وسائل نعمت وی ہن تے زحمت وی۔ فرق صرف اے ہے جو مزاحمت کار اچ حوصلہ، اعتماد اتے اتحاد کتنا ہے۔

اینھ کہانی دے انت اچ اساں ݙیہدے ہیں جو جہڑی دھرتی سونے سوَیں ہووے، اُتھوں دے مقامی سب توں پہلے برباد تھیندن، طاقتور ریاستاں پہلے اتھوں دے مقامی کوں ان پڑھ تے پسماندہ رکھیندین، ذات کوں ذات، برادری کوں برادری، قبیلے کوں قبیلے، شاہر کوں شاہر نال بھڑاوݨ دیاں چالاں چلدن، ہر مقامی بندے یا قوم دا منہ طاقت دے زور نال بند کرن کیتے ظلم دا ہر طریقہ اختیار کیتا ویندے، جے مظلوم اونھ ظلم اچ تروٹ ونڄے، وِیہر وِیلے تھی ونڄے یا کہیں مصلحت دا شکار تھی ونڄے تاں ظالم ݙاڈھا تھی ویندے تے مقامی لوکاں دا نام و نشان تئیں مِٹا ݙیندے۔

جے ایندے اُلٹ تھیوے، مظلوم مزاحمت کوں اپݨی حکمت عملی یا تَݙ بݨا گھنے اتے اوندی تَݙ، اوندی مزاحمت لمبی تھیوے یا نسل در نسل ٹُر پووے، اوندی مزاحمت، قربانی اتے مظلومیت دیاں خبراں جگ جہان تے ہُل ونڄن تاں ظالم آخر پِچھاں ہٹ ویندے تے مقامی کوں اوندے حق حاکمیت ݙیوݨ تے مجبور تھی ویندے۔

پر ایہو جئیں مزاحمت کوں سچی طلب دی لوڑھ ہوندی ہے۔ ایندے کیتے دھیرج، اٹکل اتے وقت چاہیدے تے جتھ لوڑ پووے، مزاحمت اتے قربانی وی۔ اے جھٹ پل دی کھیݙ نئیں، سچی آزادی مِلݨ اچ صدیاں وی لڳ سگدین، پر آزادی اتے اپݨے جنگل، پہاڑ، دریا، صحرا، زمین، زبان، عزت تے شناخت باجھوں جیوݨ ہے کیا؟
تھل دا دلبر پیارا ثقلین قیس آہدے:

عشق تاں ݙیوا مَن مَنتاں دا
ساہ وَراوِر واہ نہ ساہندا
ٻال دِلیں وچ رَکھِیں

سو سو منہ دی ڳالِیں اندر
دم دم مست بھَنوالِیں اندر
میہݨاں کول نہ جھکیں

کالڑیاں راتیں شُوہّ میاں وو
کہیں تے کوئی نہ ݙُوہّ میاں وو
سوجھل بَݨ کے بَکھِیں

عشق تاں میوہ جِیرے وانگوں
مِٹھڑا ڳُڑ دے شِیرے وانگوں
سک لہا کے چَکھِیں

عاشق رُؤٹّ تَنُورَیں اندر
عشق تاں مَکھّ چَٹُورَیں اندر
انگلیں بھَر بھَر مَکھِیں

تَن تاں انت مٹی دی ڈھُوری
مَن دا جیوݨ ڈھیر ضروری
موت کولوں نہ جھَکیں