سرائیکی ڈیجیٹل لائبریری

آزادی دا درگھا پندھ
ہݙ وہاݨی: نیلسن منڈیلا
وٹاندرا: عباس ݙاہر
پہلا بھاڳ
(تریجھا پاترا)
میݙے ابے سئیں دے بادشاہ نال قریبی تعلقات تے انھاں دی منی منائی دے سبب اوسرداری دے حق دار ہن۔ جے اساں ویسٹ منسٹر دے سیاسی آدرشیں دا جائزہ گھنوں تاں او کجھ معیار طے کریندے ، نہ میݙا ابا سئیں، نہ این کیو گینگے لیلے تے نہ وقت ایم نیامانا سرداری دے لائق ہن۔ اصولی طور تے سردار کہیں سیاسی پارٹی دا اڳواݨ ہوندے جیڑھی پارٹی دا مخصوص ناں ہووے تے قومی سوال بارے اوندی واضح پالیسی ہووے۔ او حکومت دا سربراہ ہوندے، کابینہ دے ارکان مقرر کریندے تے کابینہ دے اجلاس دی صدارت کریندے۔ او پالیسی بیان جاری کریندے تے حکومتی کم کار دی نگرانی کریندے۔ ݙٹھا ونڄے تاں میݙا ابا سئیں کہیں سیاسی پارٹی دا اڳواݨ نہ ہا تے نہ وت حکومتی وݙکا ہا، تے نہ وت اونکوں (اماپھا کاٹھی) کونسلرز اونکوں مقرر کیتا، پر او بادشاہ دے سوڑے سنڳ ہووݨ دی وجہ نال سردار بݨ ڳیا، منی منائی والے سردار یا او بندے جیڑھے ذاتی قابلیت دی بنیاد تے اڳوں تے امدن؛ ڈالینڈیوبو تے اوندا پتر جونگیلیزوے دے ڈھیر سارے بھرا بھوئی تے چاچے مامے ہن جیڑھے میݙے ابے سئیں دی نسبت وݙکے ہن۔ تھیمبو عدالت وچ پڑھئے لکھئے لوک ہن جیڑھے میݙے ابے سئیں دی نسبت لوکیں واسطے زیادہ مفید ہن ، تے ٻیا ایہ جو میݙے ابے سئیں کݙاہیں کوئی پالیسی بیان نہ ݙتا تے نہ وت حکومت دے اختیارات دی نگرانی کیتی۔ ایہ اساݙی بھل ہوسے جو اساں انھاں ڳالھیں دا تردا تردا جائزہ گھنوں، اڳوہیں وسیب وچ اینجھے قیاس دیاں خاص شکلاں ہوندین پر گھٹ ترقی والے وسیب وچ اینجھے معیار کزانویں ہوندن۔ اہم ڳالھ ایہ ہے جو سرداری دا عہدہ حکومت دا حصہ ہوندے۔ ریاست دا سربراہ اپݨے خاص لوکیں دی صلاح تے ٹردے جنھاں تے او اعتماد کریندے تے جنہاں تے لوکی اعتبار کریندن۔ بھانویں سرمایہ دارانہ زبان وچ اینکوں وزیر اعظم آکھوں تے بھانویں قدیمی وسیب دے سردار چا آکھوں۔ ݙوہیں دا کم ہکو ہے۔ میݙا ابا سئیں بونگا (ٹرانسکائی ٹیریٹریز یونائیٹڈ جنرل کونسل) دا وی ممبر ہا جیڑھی کونسل حکومت کوں ٹرانسکائی دے انتظامات بارے صلاح ݙیندی ہے۔ پر میکوں ایں بارے زیادہ ڄاݨ کاری کائنی۔ نائب تے سی کے ساکوے وی کئی ورہیئیں کنوں بونگا دے ممبر ہن تے ٹینیاسن ماکیوانے (وݙا) بونگا دا ملازم ہا اکثر میکوں ایہ یاد ݙیویندے ریہہ ویندے ہن۔ ھک فرق چیتے وچ رکھݨا پوسے جو بونگا دا اختیار ٹرانسکائی دے 26 ضلعیاں تے ہئی تے ضلع کونسل دا اختیار ھک ضلع دی حد تئیں۔ زوسا وچ انھاں ݙوہیں کوں بونگا آکھیا ویندے۔ میکوں ایہ پک کائنی جو او ہک بونگا یا ݙوہیں دا ممبر ہا۔ میݙا ابا سئیں ایمویزو دا سردار بݨ ڳیا ہیں ڳالھوں نہ جو او اینگیوبینگ کیوکا دا پوترا ہا بھل ہیں ڳالھوں جو حکومت اونکوں سردار چا بݨایا۔ او بادشاہ دی طرفوں مہتر ہا۔ ابے سئیں دی سرداری دے دوران ابے سئیں دے خلاف مجسٹریٹ کنیں دھانہہ پنی تے مجسٹریٹ ابے سئیں کوں عدالت سݙوایا۔ میݙا ابا سئیں عدالت وچ نہ ڳیا تے آکھیئس جو میں ݙاڈھے ویندا میں تاں تھیمبو دے قانون تے ریت رواج دا پابند ہاں۔ تے تھنڄوں اوں قانون تے ریتاں موجب جیڑھی شکایت آئی پئی ہائی او بالکل خلاف ورزی ہئی۔ ٻیا پرکھ پرچول دی کیا لوڑ ہئی۔ ابے سئیں دا او انکار سکھݨاں اوندی وقتی کاوڑ نہ ہئی بھل او اصولی بنیاد تے ہئی۔ انہاں کوں یقین ہا جو جیڑھے روایتاں تے او یقین رکھیندے انہاں موجب اینجھے معاملات وچ ہک مجسٹریٹ کوں دخُل ݙیوݨ دا حق کائنی۔ جنھاں اہلکاریں زور بھریا جو خوامخواہ پیش تھیوے تاں ابے سئیں ولدا ݙتا جومیں نہ ڄلساں میکوں حالی وی آپݨی تلوار دا ماݨ ہے۔ ابا سئیں ݙوہاری ثابت تھیا، سزا ݙتونے تے چھیکڑ بازی ابے سئیں کوں عہدے کنوں ہٹا ݙتونے۔ قبائلی نظام دی شکل جئیں کنوں میں قونو دی ننڈھی دنیا وچ واقف تھیئم او شکل ہئی زوساس تے فینگوز دے وچکار تعلقات۔ تعلیم دا میعار انھاں ݙیہاں چھڑا وݙے لوکاں کنے ہوندا ہا۔ تے او ہن پادری، پولسئے، استاد، کلرک، وٹاندرے کار تے رڑھ راہکی کوں سنبھالݨ والے۔ او سبھ کنوں پہلے عیسائیت قبول کرݨ والیں وچوں ہن، تاں جو انہاں دے گھر کئی چڄ دے بݨ ونڄن تے سائنسی کرتکال نال زراعت کوں بہتر کرن۔ تے او بھاڳ بخت وچ زوساس کنوں ڈھیر ہن۔
میݙا ابا سئیں کہیں نال بغض نہ رکھیندا ہا ہیں سانگوں ݙوہیں سریں دی ادھلی پتھاری تے ٻہندا ہا۔ جارج تے بن ایم بیکیلا جیڑھے جو فینگو بھرا ہن میݙے ابے دے گھاٹے سنگتی ہن تے کئی سارے رپھڑیں وچ میݙے ابے کنوں صلاح گھندے ہن۔ ایہ انہائیں دا اثر ہا جو میݙی اماں سئیݨ عیسائی تھی ڳئی تے میں وی عیسائی تھی ڳئیم تے انہاں دے آکھݨ تے سکول ونڄݨ پئے ڳیئم۔ ٻڈھڑا جارج میݙا رضائی پیو ہا تے میکوں ملݨ کیتے ایمقی کیزوینی دے دڳ نہ سکݨ ݙیندا ہا۔ میکوں پہلی واری ایمقی کیزوینی وچ ایہ پتا لڳا جو، 1875 دی نونگسو کوزیلو دی بھڑاند دے ستت بعد، نگانگے لیزوے اپݨی شاہی وچ ایں ڳالھ تے روک لا ݙتی جو کوئی وی بندہ تھیمبو دے وسیندڑ کوں فنگو نہ آکھسی۔ او بھڑاند وچ تھیمبو فوج جی چالیکاس دی فوج دے ہتھوں بری طرحاں دھک چاتے، پر فنگو رجمنٹ دے مینزیوا دی بہادری دی وجہ کنوں اوندی ساکھ بچ ڳئی۔ ہݨ وی تھیمبو دی عدالت وچ مینزیواس دے خاندان کوں ٻہوں آدر ݙتا ویندے۔ میݙا ابا سئیں عیسائی لوکیں نال سنگت دے باوجود عیسائیت دے نیڑے نہ ڈھوکیا تے آپݨے ابے دے دیوتا قیوماتا تے دھرتا رکھی رہیا۔ گھر دے وݙکے ہووݨ دی وجہ کنوں او سارے خاندان واسطے پجاری ہا۔ کہیں نیٹے تے ٻکری ذبح چا کرے ہا تے کرسالی دے موکیوے، موہری ٻار، کٹائی، شادی، ڄمڑہ، موہری پرب تے موت مرڳ دے موقع تے روایتی رسماں ادا کریندا ہا۔ ہوں ویلھے دے وسبے دے میعار مطابق او بھلے مانس انسان ہا۔ او آپݨیں دا آدُر تے آپݨے ٻالیں نال پیار کریندا ہا۔ پر آپݨے ٻالیں کوں قدر کویز سکھاوݨ دے معاملے وچ او ٻہوں سخت آدمی ہا۔ میݙے ڄمݨ تے میݙے ابے سئیں میݙا ناں رولی ھلا ھلا رکھیا، جیندا مطلب بݨدے وݨ دیاں لڑیاں چھکݨ والا تے زیادہ کھل تے آکھیجے تاں مصیبت مل گھنݨ والا۔ کئی ورہیں بعد جݙاں میں زندگی دے طوفانیں وچ سوگھا تھی ڳیئم تاں سکے سوڑے تے سنگتی ساتھی ہاسے دے طور تے میݙا ایہ ناں گھندے ہن۔ میݙے انگریزی ناں میݙے استاد رکھیا جݙاں میں پہلے ݙینہہ سکول ڳیئم۔ اوں کنوں پہلے میکوں ایہ یاد کائنی جو میں کہیں قسم دی تعلیم گھدی ہووے۔ کڈاہیں کوئی بندہ میݙے نال جُڑ تے کݙانہہ نہ ٻیٹھا ہا جیڑھا میکوں آپݨے وطن دی تاریخ، جغرافیہ، دھن دولت ، مسئلے مسائل، ثقافت بارے میکوں سجھاوݨی ݙیوے ہا یا میکوں تول تے کچھ ویلچھ دی ڄاݨکاری ݙیوے ہا۔ ٻنہیں زوسا ٻالیں آلی کار میں جیویں وݙا تھیندا ڳیئم تاں سوال پچھدا ہم، تجربے کنوں سکھدا ہم، وݙیں کوں ݙیہدا ہم تے ݙٹھ وݨٹھ تے ٹردا ہم۔ ایں سارے عمل وچ رسماں ریتاں تے حرام حلال دے فرق دا ڈھیر دخل ہا تے میں ایں بارے ڈھیر ساری ڄاݨکاری حاصل کر گھدم۔ مثال دے طور تے میکوں ستت ایہ پتا لڳ ڳیا جو کنوار سوریجھے ویڑھے ونڄ تے بھیݙیں دی واڑی یا مال دے بھاݨے وچ نئیں ونڄ سڳدی، اپݨے مڑس دے وݙکیں دا ناں نئیں چا سڳدی، ایہ جو مرد الویائی تریمت دے گھر نئیں ونڄ سڳدے، ایہ جو پہلا پھل کہیں پرب دے بغیر نئیں چکھیندا، تے ایہ جو آپݨے پیو ماء دے ریت رونش کنوں اکھ نوٹ کریسو تاں تباہی تے اݨ سوبھ دا مونہہ ݙیکھسو۔ اساݙے گھر وچ ٻئے وی سینگے سرفے چھوہر ہن پئے تے ٻلپݨ وچ پیو ماء دا ساتھ ترٹا ڳیا تے میں چھوہراں نال کھیݙݨ کھاوݨ لڳ ڳیئم۔ میں وسر بھولیں کݙاہیں گھر وچ کلھا ریہا ہوساں۔ میں گھر وچ ہمیشاں ٻئے چھوہریں نال ٹکر مانی کھاواں ہا تے ہکا سوڑ وچ سموں ہا۔ مسیں پنج سالیں دا ہوساں جݙاں بنھیں چھوہریں نال بھیݙاں چراوݨ ویندا ہم، تے میکوں چراند تے ساول نال انس تھی ڳیا۔ کجھ چوکھا تھیئم تاں وݙے زناوریں دی ٻدھ چھوڑ کر گھندا ہم ۔ اتھائیں میکوں بھوم پیا جو لکڑ مریندی کیویں ہے تے چوکیندی کینویں ہے، پکھیں دی جھار کوں کھنبھاݨی نال کیویں اݙیندے، کڑوکی کینویں اݙیندی ہے، ماکھی کینویں لہیندی ہے، پھل فروٹ کیویں لہیندن، پاندھے کیویں کڈھیندن، تار پاݨی وچ تریندا کیویں ہے تے کنڈی نال مچھیاں کیویں پکڑیندین۔ اساں مکئی دے سٹے چوری پٹ تے سکیاں کاٹھیاں رڳڑ تے بھا بکھاؤں ہا سٹے بھن تے کھاؤں ہا۔ اساں مٹی دے ݙاند بݨاؤں ہا جیڑھے ہلیں تے ریڑھیں وچ جپن ہا، سنجھے گھوڑے، بندے، پکھی تے ہر او چیز مٹی نال بݨاؤں ہا جینکوں اساں ڄاݨدے ہاسے۔ ہک تاں ایں سانگوں جو نویں مل مہانگے کھیݙݨے مل نہ گھن سڳدے ہاسے تے ݙوجھا ہیں ڳالھوں جو نویں کھیݙݨے اساں نہ ݙٹھے ہن تے نہ سݨیئے ہن۔ چھوٹے چھوٹے ٹھاپڑے پتھر چݨ تے پہاڑیاں بݨاؤں ہا۔ تورڑک گابیں تے چڑھ چڑھ تے انہیں کوں پوٹھی کڈھوں ہا، کئی دفعہ ڈھہݨ پووݨ دے بعد آخر اٹکل آویندی ہئی۔ چھوہریں نال رل تے لک چھپا تے ہتھ لا تے بھڄݨ کار کھیݙاں کھیݙدے ہاسے۔ ݙوجھی کھیݙ وچ کھݙکار ݙوجھے کھݙکار کوں اتلے دھڑ تے ہتھ لا تے بھڄݨ دی کریندا ہا۔ ٻئی جیڑھی راند میکوں پسند ہئی او ہئی خیتھا (چݨ گھنو جیڑھا تہاکوں بھاندے) ۔ اساں اپݨیں سینگیں چھوہریں کوں روک کھڑدے ہاسے تے انہاں کوں آکھوں ہا جو اپݨے من بھاندے کوں چݨ گھنن۔ تے جیڑھی چھوہر اپݨے من بھاندے چھوہر کوں چݨ گھندی ہئی اونکوں ونڄݨ دی موکل ملدی ہئی۔ چترچالاک چھوہریں سوہݨے چھوہر چݨ گھندیاں ہن تے کوجھے تے بے بھانوݨیں چھوہریں نال سارے راہ حشری تھیوے ہا۔ تھینٹی اساݙے پاسے دے چھوہریں کوں ݙاڈھی وݨدی ہئی۔ سارے چھوہر ݙو دھڑیں وچ ونڈیج ونڄن ہا۔ ݙو لکڑیں دھرتی وچ رنب کھڑیندے ہاسے۔ ہک دھڑے دے چھوہر لکڑ ہتھوں چھوڑ بھکا تے مارن ہا اوں لکڑ کوں سٹݨ سانگے۔ جیڑھی لکڑ چک ونڄے ہا او ݙوجھے گروپ والے چا گھنن ہا تے ول انہاں دی واری شروع تھی ونڄے ہا۔ جݙاں ہک دھڑا ہتھوں چھوڑ لکڑ نال رنبی ہوئی لکڑ کوں سٹ ونڄے ہا تاں ول ݙوجھے گروپ کنوں لکڑیں کھسݨ کیتے چھوہر بھڄ پوون ہا تے اکثر ایں ڳالھ تے جھیڑا پئے ویندا ہا۔ ایں راند وچ نال والی وستی دے چھوکرے قابو ہن۔ چھیکڑ بازی ڳاوݨ تے جھمراں مار تے آزادی دا جشن منیندے ہاسے۔ رات کوں ٹکر ٹیرا کھا تے میݙی اماں سئیݨ قصے کہانیاں تے اکھاݨاں سݨاوے ھا جیڑھیاں جو کئی پیڑھیں کنوں ٹردا امدیاں ہن، اساں دل نال او کہانیاں سݨو ہا جنہاں وچ کئی سارے اخلاقی سبق ہوندے ہن۔ جݙاں گزریئے ویلھے کوں سوچینداں، اپݨے گھر دے رہݨ سہݨ کوں سوچینداں، ایٹھے وچ کٹھے کھیڈاں کھیڈݨ میݙے کیتے او تجربے ہن جنھاں ٻلپݨ وچ میکوں سانجھے ترتل کرݨ دا ݙاہ سکھایا۔ بعد دی رسمی تعلیم دے دوران میکوں ایہ شئے نہ لبھی کیوں جو رسمی تعلیم دا مقصد سانجھ کوں ختم کر تے کلہیپے تے زور ݙیوݨ ہوندے۔ پر جݙاں 1940 دے ݙہاکے وچ میں سیاسی جدوجہد وچ آیم تاں میکوں آپݨے ٻلپݨ دے سانجھے تجربیاں دی بنیاد تے آپݨے آپ کوں ڈسپلن دا عادی بݨاوݨ وچ دڳت نہ تھئی۔
(جاری ہے)